Os días ocultos

Comentario n'O café na trincheira

2009-11-24T11:32:00.000+01:00

Os días ocultos ( Ed. Xerais, 2009 ) é o título dunha pequena novela de Daniel Ameixeiro. Lese con moito agrado e de corrido -eu fíxeno no tren Santiago-Vigo- e constitúe unha pequena e magnífica lección de historia de Galicia.
Quen o lea terá nese texto unha especie de retrato dun período e dunhas xentes que talvez se equivocaron, ou non fixeron o que se supoñía que tiñan que facer -eu cóntome entre os que supoñen iso- pero que estiveron aí cando poucos tiñan o valor e a coraxe de facelo.
Os días ocultos intentan retratar a atmosfera de posguerra no ambiente do galeguismo do momento. É unha novela escrita con moita simpatía e cariño por Ramón Piñeiro e Victor Campio, os dous protagonistas. So iso fai do libro unha circunstancia rara porque, como todo o mundo sabe, Piñeiro en particular esta fora do Panteón e non se merece comprensión algunha. Só ira e reprobación.
Ira e reprobación que, na maior parte dos casos, provén de xente sentada no seu sofá e que non ten nin idea xa non de en qué podía consistir a represión franquista senón outra cousa menor, pero talvez moralmente máis importante: o baleiro en torno a sí dos que intentaban facer algo.
Agora podemos saber exactamente o período que pasou Piñeiro no cárcere http://www.xornal.com/artigo/2009/11/20/cultura/liberdade-condicional-ramon-pineiro/2009112000161666570.html o que non podemos saber é canta xente lle dixo “non”, o reducido dos vimbios cos que intentou facer primeiro un cesto. Non hai que enganarse, nese período o medo era grande, e as persoas que estaban dispostas a xogarse o tipo ou a profesión eran máis que escasas.
A Xaime Illa Couto oínlle dicir un día de alguén que facía fachenda do seu nacionalismo, unha vez morto Franco, lonxe os perigos “!Quen o soubera ¡”.
Como todos sabemos, e meu pai repetía, “O falar non ten cancelas”.

Este texto é dun comentario que fixo Antón Baamonde sobre a novela Ramón Piñeiro. Os días ocultos no seu blog. Para min é unha enorme satisfacción, non soamente porque ilusiona cando o que un escribe chega de algunha maneira aos lectores, senón sobre todo porque esta novela fala dunha etapa moi difícil da historia de Galicia e na que houbo xente que se enfrontou a esas dificutaldes con moita intelixencia e cunha enorme valentía e xenerosidade.

Un libro excelentemente escrito

2009-10-05T11:41:00.000+02:00

Daniel Ameixeiro (O Grove, 1962), autor de obras dirixidas ao público infantil tan celebradas como Bonifacio foi a palacio ou Xan e Pericán, esta última finalista do Premio Merlín, fai agora a súa primeira incursión no mundo da novela sacando á luz Ramón Piñeiro. Os días ocultos, un libro excelentemente escrito no que, cunha prosa verdadeiramente ambiciosa, o autor vén demostrar a veracidade do aserto de que a ficción é un dos mellores camiños para viaxar, a través do tempo, á cerna da verdade. Profundo coñecedor da historia do galeguismo –e da historia de Galicia, en xeral-, Ameixeiro, que reside en Madrid, onde traballa como enxeñeiro de Telecomunicacións, é dono dunha voz extraordinariamente sólida, que ben pouco ten que ver co que hoxe prima nunha literatura ben distinta: na que non ten outro obxectivo que axudar a pasar o tempo, como se o tempo non correse xa, por si mesmo, o suficiente.

É esta unha novela, construída arredor da figura de Piñeiro, sobre as dificultades que entrañou, para os que coma el lle plantaron cara á máis negra das noites, abrirlle camiño á cultura galega fronte ao franquismo máis terrible. Nesta ficción que se move polo máis fértil dos territorios literarios –polo que busca a verdade no sentido máis alto do termo-, e a través de dúas voces, a do propio Ramón Piñeiro e a de Víctor Campio, o pasado regresa ata nós non coma se fose algo que contemplamos a través dunha estraña ventá, senón como unha sucesión de imaxes que se reflicten nun espello que, por moi literario que sexa, non deixa de ter raíces na nosa alma.

Esta é a crítica que fixo Ramón Loureiro da novela Ramón Piñeiro. Os días ocultos, e que apareceu o sábado 3 no suplemento Culturas de La Voz.
Despois de lela, pouco teño que dicir, simplemente manifestar a alegría, a emoción, en fin, tantas cousas. E, por suposto, tamén o agradecemento cara a toda esa xente que fixo tanto por Galicia en tempos tremendamente duros. Esta novela naceu xustamente dun sentimento de agradecemento e de admiración.

Soñar Galicia

2009-09-17T11:49:00.000+02:00

Dende a distancia que outorgan a idade e os recordos, dúas voces narran as súas experiencias nos escuros anos da posguerra. Dous homes lembran os seus medos, as súas arelas, os pequenos e grandes sucesos que, a pesar das dificultades, lles deron a forza e a ilusión para impulsar e participar, cada un ao seu xeito, nun proxecto de incerto futuro e certamente perigoso naquel presente: a construción do soño de Galicia.

Na primeira parte desta obra, titulada “Fendas na escuridade”, Ramón Piñeiro rememora fragmentos da súa biografía. Na segunda parte, “Nesta hora sen voz”, é o escritor ourensán
Víctor Campio Pereira quen tece as súas lembranzas. Coa intención de mostrar “o labor, realmente heroico”, que estes e outros coma eles levaron a cabo, o autor recopila as súas vivencias a partir de lecturas e de conversacións, de cartas, de entrevistas e testemuñas de primeira man, para reconstruílas logo de forma literaria, como discursos duns personaxes que saben do valor da memoria, e que nela procuran respostas ás incertezas non resoltas, aos detalles ínfimos que fican rexistrados, teiman en regresar e, se cadra, resumen dende sempre a vida enteira. Son instantáneas que, ao tempo que compoñen un retrato persoal, sobrio e afastado de tintes haxiográficos, reviven os acontecementos máis decisivos da historia política e cultural do galeguismo, esa historia que o tempo quere, ás veces, enfrontada e escindida.

Os testemuños dos dous protagonistas, enfiados coa caprichosa cronoloxía que ditan os recordos, conxugan as reflexións coas impresións ás que estes asocian, e así combinan a evocación de acontecementos históricos determinantes coas epifanías íntimas. As súas palabras e actos subliñan o valor do entusiasmo e da esperanza nunha época na que “todo estaba por facer, todo por inventar”, unha época na que a lingua se converteu no primeiro territorio de batalla e mais na primeira bandeira de conquista.

“Vostede como soña Galicia?”... Hai apenas cincuenta anos, baixo a ameaza, hoxe case impensable, da censura e a represión, moitas cousas sucedían por primeira vez en galego: unha voz poderosa a falar da primavera nun acto académico, un dicionario, un libro infantil, unha editorial, unha tradución de Heidegger que, polo empírico, confirmaría para a lingua prestixio cultural que se lle negaba, unha revista de estudantes que nacía nunha vila pequena, unha mesa camilla que era nave nodriza cara a tantas viaxes... Despois de pechar o libro, semella inevitable trazar comparacións do grao de entusiasmo e de esperanza que, na actualidade, contaxian os proxectos políticos, culturais, lingüísticos e mesmo megalíticos que para Galicia se propoñen. Convén, pois, non descoidar a resistencia: a ver se o que non mataron as carencias vai morrer agora de fartura.
AMEIXEIRO, Daniel, Os días ocultos, Ed. Xerais, Vigo, 2009, 11,54€

Déixovos aquí a primeira crítica da novela Ramón Piñeiro. Os días ocultos feita por DOLORES MARTÍNEZ TORRES e publicada co fermoso título de: Soñar Galicia. Do valor da memoria no suplemento Faro da Cultura do Faro de Vigo de hoxe.

A todo escritor lle ilusiona que falen da súa obra, que a coñezan, que opinen sobre ela, saber se aporta ou non aporta. A min, por suposto, tamén, e moito. Gustoume a crítica, e agradézoa de corazón, aínda que o certo é que botei en falta que a autora da crítica dese unha opinión sobre o valor literario da novela, nomeadamente sobre o estilo, moi arriscado e innovador, pois case non utilicei puntos, só comas, e intentei que toda a novela tivese o ritmo e a musicalidade da poesía. E outro factor importante a ter en conta no que se refire ao estilo é a 'arquitectura' dos capítulos (cómo se van enfiando as lembranzas) que tamén é complexa.
Dentro das miñas posibilidades e limitacións, intentei facelo o mellor posible. ¿Cal foi o resultado? ¿Malo, aceptable, bo, bastante bo, moi bo? Sinceramente, gustaríame que a crítica dixese algo ao respecto. Gustaríame que dixese algo que orientase aos lectores sobre o valor literario da novela, creo que esa é xustamente a función principal dos críticos.

Pero á parte diso, dicirvos que á alegría que sinto porque se fale da novela no Faro da Cultura (para min é un honor), engádese outra, e é que críticas coma esta poidan axudar a recoñecer o labor, realmente heroico, valente e xeneroso dos galeguistas en tempos tremendamente difíciles.
Creo (é a miña opinión) que dese labor dos galeguistas podemos aprender moito; penso que o seu esforzo xeneroso é unha mensaxe de esperanza e de ilusión que ten que servir para darnos forzas e para que sigamos avanzando, que aínda queda moito por facer.

Fin de camiño

2009-08-24T11:49:00.000+02:00

Cando (alá polo ano 2004) decidín escribir esta novela, a miña intención era mostrar o labor, realmente heroico, dos galeguistas durante os difíciles anos da posguerra. Como referentes tiña a Del Riego, a Ramón Piñeiro, a Otero Pedrayo. Houbo máis, por suposto, está claro que eles non foron os únicos protagonistas. Xaime Illa Couto e moita outra xente tamén foron fundamentais no labor recobrador que levou a cabo o galeguismo durante eses anos.

Máis adiante, no verán de 2005 e como comentei nun post anterior, unha bonita casualidade levoume a coñecer a Víctor Campio Pereira, que, cunha enorme xenerosidade, foime regalando moitas lembranzas sobre a súa andaina nos camiños do galeguismo. Esas lembranzas utiliceinas para escribir “Nesta hora sen voz”, a segunta parte da novela.

A primeira parte (“Fendas na escuridade”) conteina dende a voz de Ramón Piñeiro. Foron máis de dous anos, foron moitos os meses que dediquei (aínda que non de forma continua) a profundizar na súa vida, a intentar absorber as súas vivencias para poder darlles despois forma literaria.

Foi este un camiño bonito que estou moi contento de ter percorrido. Un camiño que (agora seino) ha seguir sempre comigo. Ramón Piñeiro é, e será sempre, un referente para min.

Aló polo mes de maio deste ano mandei varios exemplares da novela a xente achegada a Ramón Piñeiro. Unha desas persoas (que tivo unha relación moi estreita con Ramón Piñeiro) nunha carta que me enviou o 14 de xuño, dicía cousas que, teño que admitilo, me emocionaron. Por varias razóns. Unha desas razóns foron estas palabras:

“Penso no moito que lle tería emocionado a el a lectura deste libro. Pero iso xa non podemos vivilo, infelizmente. Aínda así, eu estou vendo o xesto que poría, entre tímido e avergoñado, sorrindo por debaixo do nariz (como dicía un amigo do noso grupo) e tratando de falar doutra cousa ...”

Outra das razóns era que, dalgunha maneira, con esa carta eu tiña a impresión de que estaba a fechar un círculo, aquel círculo que eu comezara alá polo ano 2004, cando naceu en min a ilusión de escribir esta novela. E así llo indiquei na carta de resposta. E tamén engadín:

“Pero aínda que ese ciclo xa se fechase, hai algo que sigue e seguirá sempre comigo (agora aínda con máis intensidade) e é a miña identificación cos galeguistas, un exemplo de xenerosidade, de intelixencia, de valentía e de bondade”.

Hoxe, con este post, dou por rematado este outro ‘círculo’ que foi o blog. Teño un sentimento contraditorio, é certo. Por unha parte gostaríame seguir porque a información que teño dá para moitos máis posts. Pero neste momento hai outras tarefas nas que me quero centrar e que van esixir de min moita dedicación, moita máis da que lle puiden dedicar ata o de agora. E despois veñen outros proxectos, outras fases.

Tan só me resta darvos as grazas de corazón a todos os que me acompañates neste fermoso camiño e mandarvos dende aquí unha forte aperta.

Proxectos, proxectos e máis proxectos

2009-08-24T11:34:00.000+02:00

Piñeiro, entre outras moitas cousas, tiña entre mans facer o número especial de Ínsula, dedicado á cultura galega, e andaba escribindo cartas e máis cartas a uns e a outros, rosmándolle aos que se retrasaban, lembrando compromisos e urxindo a cadaquén para que entregase o seu traballo. Nese número especial, como en calquera outra cousa que emprendía, Piñeiro poñía todo o seu empeño, toda a súa tenacidade, todos os seus sentidos. Nas cartas que me mandaba a Monte de la Reina, cando facía a Milicia Universitaria, había sempre alusións ao número especial de Ínsula:

“Están a voltas co número de Ínsula, que xa está na imprenta. Coido que será un número espléndido.”

E, vinte días despois asegura que

“O número de Ínsula vai por bo camiño e xa debe de estar moi adiantado. Tamén o álbum de Maside, o libro de Pimentel e mais o de Guerra Da Cal estarán listos para o 25. As catro cousas xuntas forman unha boa colleita cultural.”

Pero, á par, Piñeiro facía o mesmo labor para que o tomo de homenaxe a Otero Pedrayo estivese a punto para serlle entregado ao homenaxeado en data non distante á súa xubilación. Cartas a Rof Carballo, a Carles Riba –que non contestou-, aos portugueses, a Nina Epton. E facer unha nota introdutoria, escribir o seu ensaio sobre don Ramón, pensar en novos académicos, comprometer votos ... Piñeiro non paraba.

O texto anterior está extraído das páxinas 133 e 134 do libro Os anos escuros, de X. L. Franco Grande. É un testemuño (unha pequena mostra) do labor de Ramón Piñeiro, un labor que desenvolvía en múltiples frontes, todas moi necesarias: escribir artigos, pasar textos a máquina (entre outros, o dicionario enciclopédico de Eladio Rodríguez, que foi copiando ficha a ficha, máis de 15000 cuartillas, 45673 entradas), buscar colaboracións, aguilloar á xente para que as presentase a tempo, e (sobre todo) ilusionalos para que non cesasen no traballo.
Porque Ramón Piñeiro sabía que a ilusión era fundamental para poder avanzar naquel tempo de tebras.
Na páxina 94 do libro A ilusión da esperanza, X. L. Franco Grande cóntanos máis cousas sobre Ramón Piñeiro:

Relación persoal con cada un de nós que seguía nas vacacións, nas que nunca faltaba a carta de Piñeiro, coa letra clara e firme, mesmo de pendolista, con noticias duns e doutros, con alusións aos proxectos en marcha e sempre querendo facernos chegar un optimismo tonificante. Un tiña a impresión de que toda Galicia estaba traballando ilusionada. E iso era o que el facía cando pasaba por unha e outra vila ou por esta ou por aquela cidade: visitar a uns e a outros, falar con todos e ver que podía facer cada quen, aguilloando e compromentendo á xente nun traballo que producía ilusión. Só tendo a fe que Piñeiro tiña, e tamén o entusiasmo e a enerxía que ten demostrado, foi posible en anos tan facareños levar a tanta xente, nova e vella, a ilusión da esperanza. Se a min me preguntasen o que mellor fixo Piñeiro –e preguntáronmo moitas veces-, ou que fixo de bo para Galicia, non o dubido un intre: cando máis falta facía, cando semellaba que non había horizonte ningún, deunos a ilusión da esperanza. Para moitos de nós iso foi o pan e o viño da nosa vida.

Hai frases (supoño que a vós tamén vos pasa) que nos conmoven con especial forza, que nos chegan máis adentro. Cópiovos (para lle dar remate a este post) a que a min máis me conmoveu e que (estou convencido) mostra un camiño que penso que deberiamos seguir para que a semente de tantos e tantos galeguistas siga a medrar e a dar froitos.

"Só tendo a fe que Piñeiro tiña, e tamén o entusiasmo e a enerxía que ten demostrado, foi posible en anos tan facareños levar a tanta xente, nova e vella, a ilusión da esperanza".

5 de marzo de 1958

2009-08-24T11:19:00.000+02:00

Chegou o día sinalado. Algo raro semellaba ocorrer no vello edificio da Universidade. Un formigueiro de xente moza subía para o Paraninfo. E ao pouco tempo había máis xente apiñocada fóra ca dentro. A chegada de don Ramón foi saudada cunha forte ovación, cos presentes postos en pé. Abelardo Moralejo, o decano de Filosofía e Letras –emocionado como nunca o vimos, que non era home de emocións-, leu unhas fermosas liñas non só en gabanza de don Ramón (sinto –dixo- non poder eu dicir del eu cousas tan fermosas coma as que ten dito de min, sen eu as merecer), senón tamén laiándose da fatalidade da xubilación, de que nada se puidera facer para que don Ramón continuase na súa cátedra ...

Don Ramón, despois das palabras de Moralejo, ergueuse para pronunciar o seu discurso de despedida. Fíxoo en galego, porque –dixo- así mo pediu unha alumna. Era a primeira vez que eu oíra falar galego nun acto académico. Dixo que ía falar das ruínas, do conepto xeográfico das ruínas, que fora o tema do seu discurso na apertura do curso académico de 1950. Pero non ben empezara o seu discurso, dixo que non tiña sentido facelo, que diante daquela inmensa mocidade só podía falar da primavera. Deu unha viraxe total ao seu discurso e pronunciou unha fermosa peza oratoria, que foi un canto á mocidade, para rematar laudando a todos con versos de Pondal: “Boandanza, saúde, /raza de Breogán”.

Fora mesmo electrizante o acto. A poderosa voz de don Ramón electrizáranos a todos. E saímos de alí verdadeiramente mallados. Houbo persoas moi coñecidas, que penso que non debo nomear aquí, que bagullaban a fío. Nunca estivo tan claro para min que Galicia podía espertar. O acto non tiña precedentes, nin polo lugar –un acto académico-, nin polo tempo no que ocorría –1958- dende o inicio da guerra civil. Só Otero Pedrayo, na Galicia de entón, podía conseguir algo semellante.

Axiña se correu a noticia de que un certo profesor da Facultade de Farmacia, foráneo, dixera que estivo a piques de erguerse e largarse, ao ver que don Ramón se expresaba en galego. Pero todos estabamos de acordo que isto dicíao despois do acto, que nin el nin ninguén tería a ousadía de facelo realmente. Porque naquel acto só existía don Ramón. E Galicia. E a foula, a inmensa foula estudiantil que estaba con el. Xa pola tarde, na casa de García-Sabell, comentabámoslle a noticia. E Domingo aseguronos que tal tolería non a tería cometido ninguén: “Eu sería o primeiro que me botaría a S.”. Asegurounos que el tamén estaba mallado, que non podía facer nada, que a intensa emoción do acto o deixara abraiado e imposibilitado para aquel día.

O texto anterior está extraído das páxinas 127 a 129 do libro Os anos escuros, de Xosé Luis Franco Grande. Creo que sobran as palabras. Tan só repetir, como remate para o post, o que di Franco Grande, pois penso que transmite moi ben a importancia da figura de Otero Pedrayo, que é, e sempre será un dos nosos grandes referentes, que sempre será exemplo, guía, camiño, luz.

Déixovos coas palabras de Franco Grande:

Nunca estivo tan claro para min que Galicia podía espertar. O acto non tiña precedentes, nin polo lugar –un acto académico-, nin polo tempo no que ocorría –1958- dende o inicio da guerra civil. Só Otero Pedrayo, na Galicia de entón, podía conseguir algo semellante.

O señor da casa grande de Cima de Vila

2009-08-24T10:57:00.000+02:00

Otero Pedrayo, nas tertulias, era algo sorprendente. Un sabio. Falaba el e todos calabamos. Era, ademais, un cabaleiro. Moi asequible, sempre buscando o saúdo pola rúa. Recordo varias anécdotas. Unha vez no cine Avenida había unha homenaxe a Curros Enríquez. El era o presidente e ocupaba o centro da mesa presidencial. O público era urbanita, da cidade, con traxe e garavata. Pero mira por onde, perdeuse por alí un paisano da aldea, coa súa roupa de pana e os seus xeitos labregos. (Daquela a sociedade era moi clasista. Cada ovella coa súa parella). O pobre labrego andaba a buscar arranxo para sentar nalgún sitio, pero non se axeitaba moi ben entre tanto señorito engaravetado. Otero Pedrayo, desde a presidencia, viuno, ergueuse, dirixiuse a el, botoulle a man polo lombo e axudoulle a buscar sitio nunha butaca. Isto vino eu. Penso que os demáis nin se fixaron.

Acábovos de copiar un anaco dunha mensaxe que me enviou Víctor Campio o 21 de setembro de 2005. Fala de Otero Pedrayo e do seu profundo humanismo. Un humanismo que é imprescindible coñecer para achegarnos á figura de Otero Pedrayo, para comprendelo a el e para comprender o que fixo por Galicia. Neste post comento que entre as cousas que Víctor Campio me deu cando lle fixen aquela primeira visita, a que tiña un maior valor emocional para min é o díptico coa oración fúnebre, lida polo franciscán padre Xosé Isorna no funeral (‘corpore insepulto’) por don Ramón Otero Pedrayo. Nese díptico dise:

“Toda persoa que ama, neste mundo, ao home e á terra, escomenza, nese intre, a facer o niño da súa vindeira gloria. DON RAMÓN, aquí, na terra, gañou dous ceos, e ganounos a pulso, á retesía, á forza de amor e con ardimento de heroica xenerosidade, de xentil cabaleirosidade.
O primeiro é o ceo dos corazóns de todos os galegos. Alí, neles, entrou pola porta da simpatía e pola virtude da sabidencia, da magnimidade, da ledicia na conversa, e tamén polo feito de querer ben a todos, de esquecer e perdoar aos envexosos –que inimigos nunca tivo-; procurando en troques falar sempre ben de todos e nunca mal de ninguén, de ser o home sempre disposto a dicir SI para toda empresa “boa e xenerosa” a favor de calquera galego. Acertou DON RAMÓN a vivir moi por enriba da política caciquil, egoísta e raposeira, e tamén a deixar de lado aos sectarismos propios dos fanáticos e dos neófitos que estrean ideoloxías alienantes que acaban sempre emprobecendo ao home e esnaquizando aos pobos”.

Noutra mensaxe, Víctor Campio ségueme a contar cousas sobre Otero Pedrayo:

Todo o que eu che poida dicir, non son máis que pequenas anécdotas que nada teñen que ver coa súa importante vida político-literaria. Pero é que eu, daquela, era un rapaz (soñeiro e poeta) que non atinguía ese difícil mundo da represión franquista. Eu "compoñía" pero non "analisaba".

Otero Pedrayo era un cabaleiro. Un nobre fidalgo nacido en Ourense e oriúndo de Trasalba, na terra dos Chaos de Amoeiro. Vivía entre Trasalba, Ourense e Santiago. En Trasalba eu visiteino unha soa vez con máis membros de "Xente Nova". Recibiunos como a familiares seus. Convidounos a un licor feito pola súa muller e recordo (moi vagamente) que nos falara, entre outras moitas cousas, da Pardo Bazán, que el coñecera de rapaz. Fixéranos un retrato dela, muller de carnes abundantes, coa súa papada (recordo esa palabra) e non sei cantas cousas máis. Pola anoitecida levounos á solaina do pazo para vermos as estrelas e deunos unha magnífica lección sobre o firmamento.

Coincidín con el algunhas veces no coche de liña, camiño de Compostela. En Lalín o coche paraba un cuarto de hora e tomabamos café nun bar. Nunca me deixou pagar, sempre se adiantaba el, aínda que eu me esforzaba por ter o honor de lle pagar alomenos algunha vez un café a tan gran señor. Pero quedeime con esa "espiña".

En Ourense, nas tertulias, vino moi pouco. El non era amigo de tertulias. (Risco, si), Polas mañáns xuntábase no bar do café Miño con Ferro Couselo, Leuter (un gran galeguista), José González Paz (Pepe do Fernando) e algúns máis, todos da súa idade.
Vivía na rúa da Paz, nun edificio no que tamén vivía Risco. En fronte vivía o Xocas (Xaquín Lorenzo) e a uns corenta ou cincueta metros, Cuevillas. Catro pesos pesados da xeración NÓS en tan curto espazo. E iso porque Blanco Amor se marchara para as Américas, senón serían cinco, xa que tamén vivía na mesma rúa.
En Santiago reuníase na sobremesa, no café Savoy, con algúns estudantes.

Cando cumpriu oitenta anos, en 1968 (creo) fixéronlle unha homenaxe en Santiago cunha misa na catedral e comida despois. Eu só asistín á misa. Predicou o meu amigo e crego Abelardo Santorum, un gran poeta e orador, que morreu sen deixar case que nada publicado.
Na comida, segundo me contou o meu amigo Augusto Valencia, seica dixo: "Case que me avergoño de ter vivido xa tanto".

Facíalles prólogos e recensións gabanciosas a tódolos que escribían en galego e llo pidían. Alguén criticouno por iso, dicindo que non tiña sentido crítico. O que non tiña era capacidade para deixar sen prólogo ou sen comentario a calquera mozo que llo pidise. Era así de bo e de xeneroso. O mesmo que Cuevillas e Ben-Cho-Shey.

Unha anécdota (que a el lle fixo moita graza): Resulta que o Orfeón invitárao a dar unha conferencia na festa de santa Cecilia. El non se negou. Nunca se negaba a falar. O Dorzán, corresponsal do "Pueblo Gallego", chamouno por teléfono para preguntarlle de que ía a conferencia. El explicoullo. Pero resulta que a última hora sentiuse indisposto e non puido dar a conferencia. Foi sustituído por outro. Pero o Dorzán, que tiña que mandar a conferencia polo coche de líña, xa a mandara. Así que ó día seguinte, no "Pueblo Gallego" saiu, con pelos e sinais, unha conferencia que Otero Pedrayo dera no Orfeón sen dala. Moito se riu. Dicía "Foi a mellor conferencia que din na miña vida".

Falábavos antes do profundo humanismo de Otero Pedrayo, e tamén vos falaba do díptico que me regalou Víctor Campio, un díptico que para min ten moito valor.
Remato este post recordando algunhas palabras dese díptico, que describen moi ben as enormes cualidades humanas de don Ramón:

“ ... e tamén polo feito de querer ben a todos, de esquecer e perdoar aos envexosos –que inimigos nunca tivo-; procurando en troques falar sempre ben de todos e nunca mal de ninguén, de ser o home sempre disposto a dicir SI para toda empresa “boa e xenerosa” a favor de calquera galego”.

A carta socrática

2009-08-24T09:14:00.000+02:00

Mais se tivese que concretar nun só exemplo a miña modesta teoría da carta en Ramón Piñeiro, eu escollería sen dubidalo a que escribira a Celestino Fernández de la Vega o 27 de abril de 1960.
Alí don Ramón trata de que o seu amigo remonte o estado depresivo no que vive, por mor da anguria que a mediocridade do ambiente lle produce. E para iso vai levando ao deprimido, como en conversa, dun razoamento a outro para producir nel a reacción positiva da verdade. Comeza cunha afirmación do meirande interese para nós: “Ti sabes moi ben que a necedade ambiental andivo sempre inseparablemente unida á vida cultural máis pura e valiosa. ¡Ou, se Socrates, ou Cervantes, ou Kant nos contaran as súas íntimas experiencias co ambiente! Mais eu coido que unha das máis radicais esixencias éticas da cultura é mesmamente a loita eficaz contra a necedade ambiental”. Axiña, Piñeiro chega a formular nidiamente a súa mensaxe: “O solipsismo espiritual é un grave pecado contra a cultura”, non é de recibo illarse e non loitar creativamente contra as facticidades limitadoras dos demais. O carácter socrático da súa misiva brilla xa no momento da despedida epistolar: "Confío en que non tomarás a mal a claridade con que che falo, que está dictada, e ti ben o sabes, pola sinceridade amistosa. Todo o que che digo sae do máis íntimo da miña conciencia. Creo honradamente que responde á verdade”.

Esta carta está extraída do número 146 de Grial, dun artigo de Darío Villanueva titulado: A carta socrática de Ramón Piñeiro. Nela comprobamos como Ramón Piñeiro fai por ilusionar e por dar ánimos non soamente aos rapaces (como vimos na carta a Xosé Luis Allué) senón tamén a xente do seu tempo.

En máis dunha ocasión faleivos do impresionante e duro que foi o labor de Ramón Piñeiro, e tamén comentei que o paso do tempo ten (entre outros) o efecto perverso de que non apreciemos na súa verdadeira dimensión ese esforzo, realmente heroico.
Porque o certo é que as circunstancias nas que se desenvolveu Galaxia (nunha ditadura e dirixíndose a unha sociedade cuxas clases medias, altas, e mesmo unha parte das baixas, consideraban ao galego como un signo de incultura), nesas circunstancias, digo, o máis normal é que calquera que se enfrontase a ese esforzo se derrubase, que acabase por renderse, que admitise que era inútil, que lles sería imposible introducir cambios significativos na sociedade na que vivían.
O que está claro é que se ese esforzo se levou adiante foi porque os protagonistas eran xente cunhas condicións realmente especiais (cun amor enorme a Galicia e unha fortaleza psicolóxica asombrosa), como é o caso de Ramón Piñeiro.
Xustamente nesta carta vémolo dándolle ánimos a Celestino Fernández de la Vega nun momento no que, ante a dureza da situación á que se enfrontaban, Celestino se deixara vencer pola depresión. Ramón Piñeiro guíao, a través de razoamentos, co obxectivo de axudarlle a superar a frustración reiterada que lle produce “a necedade ambiental”, é dicir, o entorno, as circustancias que, como xa comentei, eran tremendamente duras.

Non é esa a única carta que mandou Ramón Piñeiro dando ánimos, facendo por manter acesa a ilusión e intentando que os compañeiros non se derrubasen.

Hai unha (que a min me impresionou moitísimo) que lle enviou a Otero Pedrayo e que recolle Alonso Montero na páxina 199 do libro Ramón Piñeiro ou a reinvención da cultura galega. Esa carta axúdanos a comprender o duros que foron aqueles anos de posguerra e o labor, realmente heroico, de Ramón Piñeiro.

Ao primeiro eramos ti e mais eu

2009-08-20T14:04:00.000+02:00

Os teus xuízos sobre o meu traballo proporcionáronme a ledicia de saber que non perdín o tempo. Ledicia tanto máis xustificada canto que non teño, como sabes, a menor dúbida en canto á calidade e finura do teu criterio e a sinceridade das túas verbas.
...
Pola miña banda tentarei de cumprir, na medida das miñas forzas e capacidades, a miña tarefa de acordo coa coñecida recomendación goethiana: sen presa, pero sen pausa. Ben vale a pena de o facer cando se sabe que non se está só, que non se traballa no baleiro e que hai un entusiasmo con sentido nos nosos designios. Cando penso no camiño recorrido non podo menos de alegrarme e ser optimista. ¿Lémbraste daquelas conversas na muralla cheas de fantasía cando falabamos dun Heidegger en galego, dos temas galegos esenciais do humorismo, da saudade, do lirismo, da paisaxe ...? Pois todo, pouco a pouco, vaise cumprindo. ¡É magnífico! Ao primeiro eramos ti e mais eu sós a soñar e agora xa somos moitos. E moitos dos que nin tan sequera sabiamos que existían. Aínda haberá moitos máis que terán que vir a soñar e traballar con nós. Sei moi ben cantos traballos, desgustos, sacrificios e gaitas che ten costado todo o que ata agora se ten acadado, pero imaxínome tamén moi ben a grande íntima ledicia e satisfacción que tes que experimentar cando, na soedade, na intimidade, fas balance e ves medrar a obra.

Esta carta mandoulla Celestino Fernández de la Vega a Ramón Piñeiro en xaneiro do ano 1958 e está extraída do número 111 de GRIAL.

É unha carta bonita.

Nela somos testemuñas da alegría que manifesta Celestino polo camiño que levan xa percorrido e polos resultados acadados. Naquel momento estaban a ver os froitos do que ao primeiro (cando el e mais Ramón Piñeiro camiñaban ás noites pola muralla de Lugo) eran soamente soños.

Sen dúbida, ata ese momento o camiño tivo que ser tremendamente duro. Porque os froitos do enorme esforzo que fixeron (conseguir levar adiante moitos proxectos fundamentais para lle dar ao galego un prestixio como língua de cultura que non tiña), eses froitos, digo, dábanlles forza e enerxía. Pero a pesar da alegría que sentían, pero a pesar de que os froitos estaban a agromar, a situación na que desenvolvían o seu labor seguía a ser moi dura. E ás veces era moi difícil, tremendamente difícil, seguir adiante. E era neses momentos cando soamente as palabras sabias e agarimosas dun amigo podían conseguir que un seguise no camiño e non desesperase.

Pero sobre iso (se vos parece) hei tratar no seguinte post.

Nese post heivos falar sobre a teoría da ‘carta socrática’, unha ‘técnica’ moi utilizada por Ramón Piñeiro para guiar aos amigos (a través da forza dos razonamentos, apoiándose na ‘luz da verdade’ e partindo da realidade ‘tal e como é’ e non ‘cómo nos gostaría que fose’), para guialos, digo, e axudarlles a saíren das tebras.

O motor de tanta ilusión

2009-08-13T18:28:00.000+02:00

A viaxe que veño de facer produciume unha fonda ledicia íntima, pois púxome en contacto cun rexurdimento das vellas arelas que fora presentindo desde a soedade castelá. Estou firmisimamente convencido de que estamos en presencia dun intenso xermolar de enerxías creadoras. A alma galega, tan adormentada e tan pasiva de seu, comeza a sentir a pasión dramática da libertade, que é a única pasión salvadora dos homes e dos pobos. A ti, querido amigo, cómpreche o honor de ser un dos guieiros de tal rexurdimento.
Tamén eu gardo con agarimo a ilusión de aportar algo persoal, aínda que a aportación seña pobre. Penso que sería interesante chegar a unha determinación rigurosa de cáles son as notas esenciais da nosa alma, os rasgos constitutivos da verdadeira fisonomía espiritual de Galicia, as cualidades realmente características da mentalidade galega.

Esta carta, enviada por Ramón Piñeiro a Del Riego o 1 de agosto de 1949 dende Lugo e incluída no libro Un epistolario de Ramón Piñeiro é impresionante.
Digo que é impresionante porque había poucos meses que Ramón Piñeiro saíra do cárcere, no que acababa de pasar tres anos da súa vida, e durante ese tempo de recluimento, ademais de estar privado de liberdade, Piñeiro viu como o obxectivo polo que estivera a loitar (e polo que fora encarcerado) deixaba de ser viable a curto e medio prazo.
Dende finais de 1942 e ata 1946, ano en que foi detido e encarcerado, Ramón Piñeiro estivo en primeira liña na loita clandestina (con todo o risco que iso supuña, sobre todo naqueles anos, pouco despois de que rematase a Guerra Civil), ao principio contactando con ex-membros das Mocidades e do Partido Galeguista e posteriormente establecendo contactos cos partidos na clandestinidade. O obxectivo era estar preparados para cando a democracia volvese a España, algo que contaban que ocorrese despois da derrota dos fascismos na Segunda Guerra Mundial. Pero ese obxectivo deixou de ter sentido xustamente mentres Piñeiro estaba no cárcere, pois foi neses anos cando a ditadura de Franco conseguiu o apoio das potencias occidentais.

¿Por que digo que é unha carta impresionante?

Pois porque despois dunha guerra que encheu Galicia de morte e dunha represión brutal, porque despois de varios anos de loita clandestina (tremendamente arriscada) e despois de tres anos de cárcere, despois de todo iso, digo, e ante a evidencia de que a restauración da democracia a curto ou medio prazo era inviable, Ramón Piñeiro non se derrumba, non se rende, non cae na melancolía nin na depresión.
Nin sequera se queda parado esperando a que cheguen mellores tempos.
¿Como reacciona?

Vós mesmos podédelo comprobar nesa carta: con moitísimas ganas de traballar e de facer cousas. E, sobre todo, cunha enorme ilusión. Porque soamente dende a ilusión se pode comprender esta frase: “Estou firmisimamente convencido de que estamos en presencia dun intenso xermolar de enerxías creadoras”.
A realidade, tristemente, era moi distinta. Porque naqueles momentos eran apenas dez, quince, poucos máis, os que estaban dispostos a traballar por Galicia.
Un mes e medio máis tarde, o 19 de setembro, tamén dende Lugo, Ramón Piñeiro mándalle a Del Riego esta outra carta:

Aquí xa animei un pouquiño a esta xente. O Pimentel comenzou a preparar un libro de versos en galego, de temas infantís, para o que xa ten feitos varios poemas. Eu teño o primeiro, porque tivo a amabilidade de mo adicar e de darme unha copia autógrafa. Mándocho copiado para que te decates da importancia que pode ter o libro. Tamén traballa nunha obra de teatro galego.
Conseguín, asimesmo, que o Celestino comenzase a traducir do alemán unha antoloxía de vellas poesías célticas, editadas hai pouco polo filólogo J. Pokorny. Despois emprenderá a tradución de Rilke ao galego. Prometeume, ademais, que este inverno traballará nun estudio estético de Rosalía, analizando e valorando a súa obra dacordo coa sensibilidade actual.
Non sei se o Fole cumplirá a promesa de tentar algunha cousa.
Xa te podes imaxinar a miña ledicia ao comprobar a vitalidade do equipo lugués neste ollecer da nosa cultura.

De novo a ilusión, unha ilusión realmente impresionante, que mesmo o leva a afirmar que (recordémolo, estamos no ano 49) se encontran nun momento de renacer da cultura no noso idioma.
A pregunta (a primeira que nos facemos despois de ler esas palabras) é: ¿Cal era o motor que impulsaba tanta ilusión?

Galicia.

Porque só un amor enorme a Galicia (á nosa identidade como pobo, á nosa cultura e á nosa língua) pode explicar esa ilusión nunha situación tremendamente difícil e dramática para o noso país.

Unha ilusión que (el sabíao) era fundamental naqueles tempos para motivar á xente a que fixese cousas. Porque o normal (se un miraba ao seu redor) era non facer nada. Galicia, no ano 49, era un ermo, un ermo creado polo trauma da guerra, polo medo e polo terror. Francisco Fernández del Riego explícanolo moi ben no libro A xeración Galaxia. Na páxina 45, lemos:

A editorial Galaxia xurdiu, como levo dito, en momentos nos que predominaba na conciencia colectiva o desnorte, a ignorancia, o escepticismo.
As xentes descoñecían, ou esqueceran, as figuras ilustres que tanto fixeran ao servizo do país, e que a ditadura reduciu ao silencio. Xa non se cría en nada, porque Galicia perdera a conciencia de si mesma. O noso pobo convertérase nun cabeiro inútil, como o rabo morto e esclerosado dunha ave morrediza. A comunidade, con características culturais específicas, estaba a agoniar irremediablemente.

“O noso pobo convertérase nun cabeiro inútil, como o rabo morto e esclerosado dunha ave morrediza”.

Esa era a situación, esa era a realidade (tremendamente dura e frustrante para os que querían unha Galicia dona de si) á que se tiveron que enfrontar os galeguistas.

Ramón Piñeiro sabía que para ter posibilidades de éxito facía falta moita ilusión.
Nese aspecto (como en tantos outros) el foi decisivo.

¿Como o conseguía?

2009-08-06T12:56:00.000+02:00

A túa carta, que agardaba con grande interés, tranquilizoume bastante. Eu tiña noticias do teu novo destino e das espléndidas condicións económicas que levaba consigo. Non coñecía, porque só ti ma podías aclarar, a razón profunda do cambio operado na túa roita dende a nosa derradeira conversa. A primeira impresión que tiven –non cho quero ocultar- foi de estremecemento, coma se de súpeto vise abrirse un abismo aos teus pés. Ben, a explicación é abondo profunda e esencial e a min espertoume unha gran confianza na túa capacidade pra saíres indemne da proba. Farías mal en reprocháreste nunca a decisión tomada. Tiñas motivos pra obrares así e iso, en fin de contas, non precisa máis xustificacións (pra ti mesmo, claro está, que é o único importante). Son dous anos de proba, de dura proba, pois terás que loitar con íntima enerxía pra non naufragares na intensa superficialidade dunhas obrigas e deberes de absorbente rutinarismo. Ti tes forza espiritual dabondo pra venceres eses dous anos ameazantes. A mesma decisión con que afrontaches a situación dilemática, revela unha capacidade de enerxía que abonda pra te levar san e salvo á outra ourela dese ancho lago temporal de vintecatro meses. Non deixes de ler. Non deixes de escribir. Non deixes de pensar e de facer proxectos pra o futuro. Conserva viva e acesa a inquedanza espiritual que tan esencial é á túa verdadeira personalidade íntima. Aproveita, incluso, pra estudiares sistemáticamente algo, por exemplo un idioma. Crea, en fin, un sólido mundo espiritual propio, alleo e independente do da oficina. Naturalmente que xa o levas dentro de ti, pro trata de lle dar aí obxectividade. Escribe aos amigos. Pídenos libros e todo canto precises. Se pode ser, leva discos pra que te acompañen na soedade das noites invernizas. De ningún xeito podes ceder á rutina ou ao tedio, que son as polillas que aí rondarán o teu espírito.
...
Recibín o ensaio de Celestino sobre o humorismo, que é, como ti me anunciabas na túa carta, verdadeiramente orixinal e interesante.
O Camilo escribiume dende Londres. Por se lle queres escribir, mándoche as súas señas: 18, Talbot Square, London W.2
Unha aperta moi forte do teu amigo.

A carta anterior está extraída da páxina 73 do libro: Cartas a un mozo galego. Correspondencia con Xosé Luis Allué. 1953-1967. É unha carta que lle enviou o día 10-VII-1956 a Santiago de la Espada, Jaén.

Foron moitas as veces que me preguntei por qué Ramón Piñeiro tiña tanta capacidade para chegar á xente, para entusiasmalos, para animalos, para conseguir que abrazasen a causa da defensa do noso idioma e que traballasen por Galicia. Creo que unha das explicacións está na capacidade que tiña para empatizar coas persoas. Tal como vemos nesta carta, no caso dos mozos diríxese a eles como un pai que dá consellos e que se preocupa (sobre todo) polo benestar emocional e espiritual.
Piñeiro usaba a palabra ‘espiritual’ non en sentido relixioso (pois non era crente) senón nun sentido máis amplo: para simbolizar o desenvovemento da riqueza que tódolos seres humanos levamos dentro de nós.

É moito o que deberiamos aprender de Ramón Piñeiro, sobre todo da súa capacidade para concienciar á xente na defensa do noso idioma, na defensa de Galicia.

O frade das dúas almas

2009-08-04T18:04:00.000+02:00

xoves, 17 novembro, 2005

Amigo Víctor:

Hai uns días lin a novela ('O frade das dúas almas'). Como dis, non é ningunha Esmorga, pero penso que é publicable, pois está ben escrita (lese moi ben), reflicte unha época, e tamén ten aportacións lingüísticas (sobre todo expresións) que é importante que non se perdan. Por outra parte, está o seu valor 'simbólico': o feito de que a novela estivese para publicar, xa nos talleres de Ánxel Casal, cando de súpeto o ceo cubriuse e Galicia quedou ceguiña de todo.

É curioso, porque eu vexo certo 'paralelismo' entre o densenrolo da novela e esa época terrible. Quero dicir que ao longo da novela imos coñecendo os personaxes e agardando (con esperanza, aínda que tamén con incertidume) cal vai ser o camiño destas persoas, e a novela vai avanzando (ás veces avanza un pouco máis, ás veces un pouco menos). O que me sorprendeu foi o final. Porque, de súpeto, todo se precipita, todo se acelera, negándonos aos lectores o que estabamos a esperar: saber máis sobre as vidas dos protagonistas, agora que xa comezaban a vivir a súa propia vida (cando entraban na madurez).

Curiosamente, estas dúas impresións que me causou a novela (o final triste polas esperanzas coutadas e o 'precipitado' dese final) son unha especie de metáfora daqueles tempos (da guerra e a represión, co que trouxo: esperanzas coutadas e tamén un final (para moitos) precipitado).

O que che acabo de comentar (o desa 'curiosa metáfora') paréceme un punto interesante.

Cambiando de conversa, queríache dicir que me gustaría moito saber, máis ou menos, a túa 'traxectoria vital' (xa sei que esta expresión soa moi rara :-) ), ou (dito doutra maneira) 'os camiños que andaches'. Sei que viviches en Garabás, logo en Ourense, sei que deches clases en Esteiro do 59 ao 61, sei que estiveches en Madrid, ..., pero non teño moi claro, nin a orde temporal, nin as datas. Se mo podes comentar, agradeceríacho. E dos sitios nos que estiveches, gustaríame que me falases de xente que coñeciches e que che 'quedou gravada', a xente que che causou moi boa impresión. Se tes algúns recordos sobre eles: sobre os seus traballos, sobre as súas inquedanzas, sobre os seus medos, etc. gustaríame que contases.

No Ourense da túa primeira etapa supoño que esa xente estaría arredor do grupo 'Xente Nova'. En Esteiro supoño que sería Xosé Tobío. En Madrid, entre outros, supoño que coñecías máis ou menos ben a Ben-Cho-Shey. Agradézoche calquera lembranza que teñas das diferentes etapas da túa vida e da xente que coñeciches.

En concreto, de Xosé Tobío gustariame saber o recordo que tes del, e tamén saber as cousas sobre as que normalmente falabades. E se iades camiñar pola praia, etc. En todo caso, Víctor, todo isto son ideas miñas. Ti escribe cando podas e sobre as cousas que recordes. Xa sabes que para min iso é o importante.

Unha aperta,
Daniel

Leria

2009-08-04T14:03:00.000+02:00

Ourense, 30 de outubro de 2005

Amigo Daniel:

A anécdota da irmá de Ánxel Casal fíxome lembrar a Xosé Tobío Mayo, un mestre republicano de Esteiro ( Muros) que, cando estalou a guerra, tivo que fuxir a Francia e de alí a Arxentina, onde coñeceu a Castelao. Regresou ó cabo de dez anos, foi amnistiado e reposto no seu emprego de mestre. Alí, en Esteiro, coincidín con el. Antes de fuxir, no ano 36, tiña unha novela titulada "Padre Hilarión", para ser publicada na imprenta "NOS", de Ánxel Casal, cun prólogo de Suárez Picallo. Chegou a guerra, Áxel Casal foi fusilado, Xosé Tobío fuxido, e da novela nunca máis se soupo. Pero xa de volta, en Esteiro, foina refacendo como puido e substituíndolle o título polo de "O frade das dúas almas". Eu fun parar a Madrid e el, antes de morrer, mandouma alí para que eu lla publicase "cando cheguen tempos mellores, que para vós han chegar".
Os tempos chegaron, pero a novela non se publicou. Falei co Concello de Muros e coa asociación cultural de Esteiro que, precisamente, leva o seu nome, pero non a publicaron. Non era unha "Esmorga", dende logo, pero podía ser un documento importante para coñecer a vida e costumes de Esteiro (e das terras costeiras de Galicia). Eu publiquei nunha revista de Esteiro un artigo sobre Xosé Tobío. Tamén gardo a súa novela. Aí quedou todo. Así é a vida.

A miña vida en Garabás era distinta dos demáis nenos, pois na miña casa non había labranza. Tiñamos soamente unha horta e tamén un burro, unha xena (cabra) e un can (o León). Pero miña nai vivía dun soldo e os garabaneses vivían da terra e das feiras, pois case que todos eran "tratantes". Eran coñecidos os garabaneses como falsos nas feiras, e pode ser que o fosen, pero en Garabás eran a mellor xente do mundo. Cando no tempo da matanza tiñamos que mercar un porco, miña nai dicíame: "Neno, ponte aí na solaina e cando pase un feirante, avísame". Non facía falta que fose máis ou menos amigo da familia. O primeiro que pasaba era o encargado de nolo traer. E nós xa sabiamos que o mellor marrau e máis barato era para a señora "maestra". Sempre así, nos trinta anos que botou alí miña nai.
Na parroquia a xente comía pan de broa (boroa) e de centeo, pero o crego e máis nós, comiámolo de trigo (pantrigo), que nolo traía o panadeiro de Maside, pois nós non tiñamos nin millo nin centeo nin forno, cousa que eu sempre botei de menos. Cando se nos antollaba pan de millo, miña nai cambiáballo polo de trigo a algunha veciña. (Eu aínda hoxe, algunha vez, vou á praza e merco un cachiño de pan de millo coma quen merca unha lambetada).
O almorzo, normalmente, eran papas. Fariña cocida con auga. Nós engadiámoslle leite e esmigallabámoslle pan. O xantar dependía bastante do tempo. Había caldo, de primeiro plato, todo ano, iso sí. A min non me gustaba. De segundo soían ser patacas cocidas con carne e un rustrido de aceite, cebola, allo e pemento. O pescado non chegaba tódolos días, só de cando en vez. Traíano de Maside e sempre era o mesmo: xerelos e sardiñas. (Algunha vez, lembrome que comín berberechos).
Pola primavera, cando nacían as patatas novas, facíase un guisado con patatas, carne e guisantes. O primeiro día que se comían, había que dicir: "No nome de Deus". Despois, xa non.
Abusábase moito do cerdo: chourizos de carne e de cebola, touciño, unto...

(Todo isto, antes da guerra. Despois da guerra, deixamos Garabás, viñemos para Ourense e xa cambiou todo, como che contarei outro día).

A escola era unha escola tradicional, moi memorística. Os mestres da república empezaban a cambiala, pero non lles deu tempo. Para min era unha prolongación da casa, xa que era unha habitación máis, nunha esquina da casa. O malo era cando, ás cinco, se marchaban tódolos nenos e eu quedaba alí soíño, sen ter con quen xogar. Entrábame unha angustia!
Pero logo collía o "Pepinucho" (o meu xoguete preferido) ou outro calquera e xa se me ía pasando a tristura. Recordo que eu me divertía con calquera cousa: un formigueiro, un grilo, unha vacaloura, unha lagartiña, as volvoretas, os saltóns (saltamontes).... Tamén recordo que domestiquei un corvo. Fíxenlle unha "vivenda" debaixo das escaleiras da casa. Dáballe de comer na man. Pero miña nai (tal vez por un sentido supersticioso) non estaba de acordo con aquilo. Un día, sen que eu me decatase, colleuno e levouno moi lonxe, máis alá da parroquía, xa perto de Maside. Cando regresou, xa estaba o corvo comendo na miña man. Así que decidiu falar cun veciño para que o matase. Eu collín un cabreo que inda hoxe non me pasou.
Tamén tiven outro percance desagradable. Empecei a domesticar unha bubela. Cando xa estaba case que domesticada, pousada na solaina, apareceu un gavilán planeando sobre ela, enganchouna e fuxiu con ela.

Miña nai era boa mestra. Utilizaba métodos sacados da súa propia experiencia. O material escolar era escaso. O silabario, o catón, un libro titulado "Lecciones de cosas", outro de urbanidade (materia obrigatoria) e recordo tamén un tal "Juanito" (me parece que se titulaba así) que era a vida dun neno modelo, que facía todo moi ben (para que nós tomásemos exemplo) e que a min me parecía un neno miserable e repugnante. Tamén había outro, de lectura, que se titulaba "Manuscrito" e que, efectivamente, estaba escrito a man, con distintos tipos de letra. Logo, as tablas de sumar, restar, multiplicar e dividir, etc..
As mesas eran bipersonales. Tiñan un burato onde se metía un tinteiro. Alí mollabamos a pluma para escribir os nosos deberes. Pero o material máis usado eran a pizarra e mailo pizarrín para facer contas e tamén para escribir e, sobre todo, para xogar ós ceros sen que nos vise miña nai.

Teño que che dicir unha cousa. Ourense, na república, era unha das provincias cos mestres mellor preparados de toda España. Había unha organización chamada A.T.E.O. (Asociación de trabajadores de la enseñanza de Orense) que publicaba unha revista (eu conservo moitos exemplares) onde se expoñían os adiantos pedagóxicos de última hora. O ministro de Instrucción Pública chegou a mandarlle un telegrama de agradecemento á dita organización. Excusado dicir que, chegada a Revolución, todos foron represaliados e moitos asasinados.
Empecei a coller carretilla e non paro. Xa está ben. Deica sempre. Víctor

Os días ocultos (nesta hora sen voz)

2009-08-04T12:02:00.000+02:00

Ourense, 31 de agosto de 2006

Querido Daniel:

Esta mañá recibín a novela e lina dun tirón. Agora estou a relela (degustala) de novo. A primeira conclusión á que chego é que ti es un narrador nato. Naciches para escribir, dáseche a narración e chegarás moi lonxe na literatura. Iso está claro.

Eu encóntrome en tódalas liñas do texto, mesmo na viaxe (allea a min) pola Galicia ardida, porque os sentimentos que ti expresas alí son tamén os mesmos que eu sentín cando crucei (en distinta ocasión) por aquel inferno.

No resto, como xa é a miña propia realidade, mireime nela como nun espello. Non sei como puideches entrar nos datos que eu, deslabazadamente, che din e ilos descifrando, ordenando e expresando tan desde dentro e tan literariamente. Cousas que eu xa tiña esquencidas afloraron de novo á memoria como se me acabasen de acontecer. Foi para min coma un milagre.

En fin, trátase dunha realidade que ti soubeches transfigurar literariamente, para disfrute de calquera lector. A miña sincera noraboa.
Penso que xa axiña lle darás remate tamén ó teu estudo lingüístico e que che quedará xa máis tempo para meterte de cheo na novela que tentas escribir. Xa me irás contando.

Unha forte aperta. Campio.

A lareira apagada

2009-07-23T16:11:00.000+02:00

Chegou co seu netiño buscando o acougo do meu banco á sombra do tilo aromático. O neto de seguida se perdeu polos recunchos do xardín, na súa bici, entre o rechouchío dos paxaros e o atordoado rebumbio da rapazallada. Sentouse con dificultade, ladeou a boina e miroume de esguello. Tiña ganas de falar, notábaselle, pero non se atrevía. Mais axiña se destapou a pracer cando eu o provoquei.

"¿Que como me chamo? Eu chámome Paco e sonlle de Celavente, ó pé das últimas serras da Ramalla, alá nas terras do Bolo. ¿Que por que me vin de alí? Non polo meu gusto, señor. Vin chamado pola voz do meu sangue. O sangue turra moito, dígollo eu. Miña filla casou aquí, na cidade, e vinme con ela Porque dígame vostede que facía eu, vello e soíño, alá naquela casa deshabitada, xa sen a compaña da miña xente, xa sen ninguén dos meus. Aquilo era un inferno de lembranzas, señor. As lembranzas son unha manda de corvos roéndonos os adentros. Agora vivo aquí, coa miña filla, e coido do meu netiño. ¿Que se me afago? ¡Non, señor, non! ¡Nunca! Estou aquí mal que me pese. O sangue turra moito, é certo, pero a terra tamén chama por nós desde as súas raíces máis fondas. A terra sempre chama por nós a berros. Eu ás veces teño que tapar os oídos para non escoitar desde aquí a chamada a berros do meu Celavente".

Miroume desde unha infinita lonxanía. Tiña toda a quentura da súa infancia labrega derramada nos ollos. Proseguiu:

"Eu nacín e crieime nunha aldea, ó pé do lume da lareira. ¿Vostede sabe como se fai alí a bica? Contareillo se non lle importa, que me parece que contándollo regreso de novo a aqueles tempos. Escoite e verá. Primeiro amásase a fariña na artesa, a xeito de bolo redondiño. Límpase a pedra cunha xesta e colócase alí o bolo, envolvido en follas de figueira, de cepa ou de verdura. Logo cóbrese de brasas mesturadas con borralla para manter a calor. De alí a pouco xa está feita a bica, que nós lle chamamos "bolo do lume", coa súa codia amarela, co seu miolo amolecido e con sabor a gloria bendita, a pura gloria do ceo. Partímola en cuarteiróns e esmigallámola no leite. Mesmiño arestora, rememorando o seu feitío, parece que aínda estou a gorentar no padal o seu alamio".

Aparece o neto, montado na súa bici, conseguindo do avó a merenda: "Abuelo, tengo hambre". O home saca un "donuts" do fardel de plástico e dállo á criatura. Desacóugase no banco mirando para o rapaz, que xa se perde, alleo e feliz, polos recunchos do xardín. "Mire que merenda, Santo Deus, pura porcallada. Aínda por riba fálame en castelán, a min que son o seu avó e que nacín en Celavente. Que mesmo non parece neto meu, que parece feito de encargo alá nas terras dos maragatos. O meu mundo verdadeiro, señor, acábase no mundo da miña filla".

Saca do bulso do chaleco o seu reloxo de cadea e mira a hora. "Téñome que ir. A miña filla chega agora do traballo e quero estar con ela. Volvo por aquí outro día e falareille, coa súa venia, dos encantos, da serpe chuchona, do pote das papas, da cañota de Nadal, do meigallo, do enganido, do aire do sapo ou da maneira de se trocar de home en trasno. Vostede é dos meus, señor. Noteillo a través da conversa. Ou moito me equivoco ou vostede tamén naceu e se criou coma min nalgunha aldea, ó pé do lume da lareira".

Ergueuse do banco e foise ranqueando -a boina ladeada, as pernas coma aixadas- cara ó piso da súa filla. O neto, na bici, diante del.

(Este artigo, publicado en "La Región" o 27-IX-1995, está recompilado no libro: Escritos en do menor. Copiéivolo hoxe aquí porque penso que a mellor maneira de coñecer a Víctor Campio é a través da súa propia voz.
Aínda que sobre Víctor falo na segunda parte da novela, para ter unha visión máis completa nada mellor que as súas palabras, que nos permiten comprobar o bo contador de historias que é, a mestría con que consigue evocar as situacións, e que ademais mostran algo moi importante nun escritor: a súa sensibilidade).

Encontrar unha saída

2009-07-22T12:14:00.000+02:00

A campá grande, a que marca as horas -cuxo peso aproxímase ás 14 toneladas-, e a dos cuartos, foron fundidas en 1989 en Holanda para sustituir ás anteriores, en silencio dende había décadas.

Esa información, que encontrei na páxina 46 do libro: Santiago piedra a piedra, chamoume a atención e 'impulsoume' a saber algo máis.
Esa foi a razón de que que o día 22 de xaneiro de 2007 eu enviase, ao enderezo do museo da Catedral, a seguinte mensaxe:

Bos días: Gustariame obter unha información sobre as antigas campás da Torre Berenguela, non sei se vostedes me poden axudar ou se me poden indicar alguén que me poida axudar.
Polo que lin, foi no ano 1989 cando se fundiron as dúas novas campás para a Torre da Berenguela, campás que foron colocadas en febreiro do ano 1990.
A miña pregunta é: ¿cando deixaron de funcionar as campás que había antes? (e que agora están no museo da Catedral)

¿Que por que o fixen? ¿Que por que quería saber cando deixaran de funcionar?
Os símbolos. Esa é a razón.
Naqueles momentos eu (entre outros 'camiños' para a novela) andaba a buscar símbolos que tivesen forza, que fosen unha especie de metáfora que me permitise describir unha vida, ou unha etapa dunha vida, ou unha relación de amizade ou ...

Na década dos cincuenta había en Santiago unha figura que brillaba con especial intensidade: a de Otero Pedrayo. E tamén estaba Ramón Piñeiro, que daquela era moito menos coñecido.
Dous días despois recibín a resposta:

Estimado señor:
Por el estado de conservación que presentaban, el 7 de septiembre de 1976 se tomó la decisión de parar el reloj. Así estuvo hasta que, tras un largo proceso, se colocaron las nuevas campanas del reloj y este volvió a dar las horas.

Esa información cadraba co que eu pensaba ... En principio podería valer ... Pero ¿que sabía eu das campás da Berenguela? En realidade, moi pouco. De maneira que seguín a buscar información. En Paseando por Santiago, de Xosé Luis Laredo, na páxina 51, di:

A torre do Reloxo, ou torre Berenguela foise erguendo a través de sucesivos engadidos ao longo dos séculos. Sobre unha base románica, que vemos xunto á porta das Praterías, mandou levantar o arcebispo Berenguel de Landoira –de aí o nome popular da torre-, no século XIV, o corpo principal da torre, que culminaría coa parte superior realizada por Domingo de Andrade en 1680, logo de acadar os 72 metros de altura. O primeiro reloxo foi colocado en 1522. En 1831 colocouse outro construído en Ferrol, que foi reparado en 1989. A campá de dous metros e medio de diámetro estaba considerada como unha das mellores do mundo, pero perdeu o seu son orixinal. Foi descolocada e trasladada ao Museo Catedralicio. Fora fundida en 1729 por Pedro de Güesmes. O 21 de decembro de 1989 fundíronse as novas campás en Asten (Holanda). A que dá as horas chámase “Xesús, Xosé e María”, e a que dá os cuartos a “Santa Bárbara”.

De maneira que, segundo a información da que dispuña e a que me mandaran dende o museo da Catedral, as campás deixaron de soar 5 meses despois de que morrese Ramón Pedrayo e volvéronse escoitar 6 meses antes de que morrese Ramón Piñeiro. Esa era a imaxe, o símbolo que eu quería utilizar: esa estraña coincidencia, esa curiosa case-simetría nas dúas datas.

¿Por que utilizar un símbolo?
Pois porque introduce outro nivel de lectura e porque permite que nos acheguemos ao que se conta dende outro ángulo: dende a irracionalidade, dende o misterio, dende a vida considerada como un crebacabezas do que intentamos, tamén coa axuda dos símbolos, encaixar as pezas.

Pero (estas son cousas que pasan cando un busca camiños, que é o que se fai cando un escribe) algún tempo máis tarde descubrín, despois de lle dar unhas cantas voltas ao tema, que esa imaxe-símbolo non me valía. Non sei explicar ben a razón. Se cadra porque ese símbolo das campás da Torre Berenguela non tiña forza abondo para o que eu quería contar. Se cadra porque non encaixaba ben na historia.

En todo caso, ao final os símbolos apareceron. Efectivamente, estaban aí, axexando detrás das páxinas do libro Da miña acordanza. No primeiro capítulo, na pax. 15, Ramón Piñeiro dinos:

Así, a primeira raiola que alumou a miña memoria quedou fixada na seguinte escena: nun recanto da cociña, miña nai fixo un recinto pechado de forma triangular con dous asentos longos apoiados por un extremo na parede e por outro unidos en ángulo, e dentro dese recinto meteume a min. Non lembro a operación de colocar os bancos nin a de me encerrar a min. O que lembro con viveza é o feito de estar dentro do recinto triangular e de percorrer moitas veces o longo dos dous bancos apoiando as mans neles; e teño a lembranza de que ese percorrido, que fixen moitas veces, faríao bastante á présa. ... A imaxe que teño –a primeira que ficou na miña memoria- é a de percorrer repetidamente e de présa os bordos internos dos bancos apoiando as mans nas táboas do asento. Unha lembranza illada.

Ben. Aínda que non o di explícitamente, é fácil deducir que quería saír. De maneira que velaí o tedes: o primeiro recordo, Ramón Piñeiro fechado nun recinto e correndo dun lado para o outro intentando encontrar unha saída.

Encontrar unha saída.

Esas tres palabras ... ¿poderían, se cadra, resumir unha actitude vital? (Neste caso en concreto: buscar unha saída para Galicia)

E tamén me chamou moito a atención este recordo:

Outra lembranza infantil que conservo é a de estar no carreiro da horta unha mañá de sol mentres miña nai lavaba a roupa na pía a carón do pozo. Eu era pequerrechiño e por iso me tiña preto dela. Púxome un gorro de tea para me protexer do sol. Lembro con moita viveza a sensación de alegría que me producía andar polo carreiro, debaixo das mazairas, pasando do sol á sombra e da sombra ao sol. Debeu ser a primeira vez que chegou á miña conciencia un sentimento de gozo asociado á luminosidade do sol, á sombra das mazairas e á sensación de andar.

Nesta frase chamáronme a atención dúas cousas. 1. Que fala de sentimentos (alegría). 2. Que asocia ese sentimento a ir do sol á sombra e da sombra ao sol.

A sombra ... poderían ser todas esas cousas que nos fan perder pé, tambalearnos, todos eses momentos en que nos deixamos arrastrar polo medo e a sensación de derrota.

E o sol ... poderían ser todas esas cousas que nos fan sentirnos donos do noso destino, protagonistas das nosas vidas, con poder para cambiar e mellorar aspectos que non nos gustan, aínda que para conseguilo sexa necesario actuar con teimosía e con moita paciencia, aínda que se dea a circunstancia de que teñamos que empezar unha e outra vez.

Pasar do sol á sombra e da sombra ao sol ... ¿Poderían esas palabras resumir unha actitude vital? ¿Poderían ser unha especie de símbolo que nos 'resumise' unha vida?

Eu, despois de ler moito sobre Ramón Piñeiro, estou convencido de que, efectivamente, a súa actitude vital foi esa: comezar unha e outra vez, non desistir, non rendirse, seguir sempre cara adiante, buscando camiños posibles, porque se un busca, porque se un non desiste, mesmo se se encontra en medio da máis abafante das escuridades, sempre (sempre) hai unha fenda pola que nos chega a luz.

E a esperanza.

E o futuro.

Unha norteamericana

2009-07-21T09:00:00.000+02:00

Ourense, 18 novembro, 2006

Amigo Daniel: Lin a túa última mensaxe e penso que esta anécdota che pode interesar, collendo soamente, claro está, o que che vaia ben para a novela. Eu contarei todo tal como foi e me vaia saíndo, sen me preocupar da redacción, só para que ti saques o que che conveña. A cousa foi así:
Ano 1967 ou 68. Eu estaba de mestre en Madrid e tamén me adicaba a dar clases particulares para ingresar algúns cartiños máis no meu soldo. E un compañeiro (Xosé Luís Rivas, que agora se xubilou en Vigo de Inspector do Instituto Social da Mariña) díxome que había unha norteamericana que quería aprender o galego, pero que el non llo podía ensinar por non sabelo. Que se eu me atrevía, que nos cambiabamos esa clase. Eu dáballe a el unha das miñas (lingua, xeografía, historia, etc..) e el dábame o enderezo da americana.

Efectivamente, eu atrevinme. Non sabía moito galego, pero gustábame a idea. Naqueles anos case que non había gramáticas. Así que lle escribín a un amigo galeguista residente na Coruña (de "Xente Nova", Serafín Gómez Pato) para que me mandase algún material. Mandoume o libro Cousas de Castelao. O resto, a gramática, funa inventando eu cada día, segundo iamos lendo "Cousas".
Presenteime na casa e saiume unha muller relativamente nova, casada e con dous ou tres fillos. Vivía nun chalet cara o norte de Madrid, pero non recordo a rúa. Tampouco recordo o seu nome nin o dunha italiana moi amiga dela (nunca pensei que hoxe me gustaría tanto sabelo).
Cando lle preguntei o motivo de querer aprender o galego, foi cando me falou de Ramón Piñeiro (Jamón Piñejo, dicía ela). Díxome que o coñecera alá, en Norteamérica, nun curso ou algo así que el fora dar alá e que ela fora alumna súa e que se entusiasmou co galego e coa forma de ser do profesor, que lle falara de Rosalía, etc...e que colleran moita amizade. Estaba entusiamadísima.

Ela viñera aquí co su home e cos fillos para facer unha tese sobre "La Regenta" de Clarín. Andaba nese asunto e como lle sobraba tempo, quería aprender o galego. Púxenlle un precio baratísimo e empezamos. Sería un día si e outro non á semana. Nesto chega o seu home da rúa e empezan a falar en inglés. Semellaba que rifaban. Eu asusteime un chisco porque nos pillou no salón, os dous nun sofá, os fillos no xardín, e ela en bata de casa e non con moita roupa. E eran os anos sesenta. Total, que dalí a pouco ela diríxese a min e dime: "Dice mi marido que soy una "tirana" (esa foi a palabra que utilizou), que lo que le tengo que pagar es muy poco, que las clases en Madrid se cobran mucho más, etc..". Eu explícolle que si, que era moi pouco, pero que eu llas quería dar mesmo gratis por tratarse da miña lingua galega, e que se lle puxen un precio foi soamente simbólico, para darlle interés á clase, que se non, que llas darái gratis. Quedou a cousa así.
Outro día chegou tamén o marido e púxose a ver os debuxos de Castelao, que ilustraban cada peza, e empezou a falar con ela en inglés. E ela dime: "Dice mi marido que viendo estos dibujos, ya entran ganas de saber lo que dice el texto".
Recordo que lle facía tamén moita graza o verbo "falar".

Recordo que en Semana Santa quería ir a Galicia (invitada por Ramón Piñeiro), pero quería ir falando galego. Fixemos todo o que puidemos, pero o que se di falar galego non o falaba. Só algunhas frases. Pero en Semana Santa, de tódolos xeitos, foi a Galicia coa súa amiga italiana e estiveron alí con Ramón Piñeiro. Cando volveu contoume marabillas de Galicia. Recordo esta anécdota. Ían nun coche co R. Piñeiro e ela quixo ir a un servizo. Entón pararon fronte a unha casa e pedíronlle permiso á dona. Tivo que saír do servizo un fillo que se estaba afeitando. Cando saíu, quedou asombrada. Era festa no pobo e a dona da casa estaba invitando a Ramón Piñeiro a comeren todos alí. E comeron. Dixo que había comida a esgalla, que foi un gran banquete. Tamén recordo que lle fixo moita graza unha frase de Piñeiro referíndose á ensalada "Tiene buena cara" para dicir que tiña bo aspecto. En fin, veu contentísima de Galicia. A ela non lle cabía na cabeza que entrase nunha casa para ir ó servicio e rematasen comendo alí. Non o entendía.

Seguimos as clases ata xuño. Cando rematamos, ela díxome que na súa terra había o costume de invitar ó profesor a unha comida, así que ma ía ofrecer. En principio ía ser na súa casa, pero despois acordaron que fose no restaurante "As Meigas" (se mal non recordo estaba na rúa Liberdade). Ceamos alí ela, o seu home, a italiana e dous ou tres amigos máis. Cando nos despedimos, regaloume un cheque que fun cobrar ó seguinte día ó Banco Atlántico. E aí quedou todo.

Estoume sobrepasando no espazo, así que paro. Só dicirche que no libro Un velliño revoltado, de A. Tovar, vén unha carta particular que Ramón Piñeiro lle escribiu a Tovar e que este decidiu publicala ó final do libro. É moi interesante, pois trata a existencia de Deus. Se che interesa pódocha mandar. Un saúdo. Víctor

Un santo laico

2009-07-17T17:39:00.000+02:00

Coñecín a Ramón Piñeiro pouco despois da morte de Franco, cando lle fun preguntar acerca da loita política clandestina que o levara ó cárcere en 1946. Recibiume con agarimo e respondeume sen a menor mostra de rancor nin de ansia revanchista. Cando nos separamos, pensei que estivera cun santo laico, unha especie de home máis aló das miserias históricas e das cotiás.

Volvín velo con frecuencia cando vin para Santiago de Compostela como delegado xeral da Axencia Efe en Galicia (1979-1983). Encontrei daquela un Piñeiro distinto, coa ollada posta no futuro da nosa terra, e non no pasado. Un Piñeiro sempre amable e sutil, bo observador, pero quizais cauteloso de máis cando falaba da actualidade política. Estaba claro que non lle gustaba o que vía, pero nunca mo dixo para publicar. Tivemos que compartir varios encontros e comidas para que aquel home prudente comezase a confiar. Mais cando o fixo sempre foi para non divulgar. Nembargante, aquel Piñeiro interesoume moito máis. Quizais deixou de ser o santo laico de antes, que non se metía con ninguén, e amosou o home culto, razoador e profundamente político. Un home que sabía ben o que non quería nin estaba disposto a transixir, aínda que ás veces dubidase sobre o xeito de conseguir o que anhelaba para Galicia. Era a súa maneira, en certo modo socrática, de facer política. Pero non era un home que cedese no esencial.

Este é o Ramón Piñeiro que coñecín –creo que ben- naqueles anos en que se debateu o Estatuto de Autonomía de Galicia e acadou a presidencia (Fraga mediante) o doutor Fernández Albor. Piñeiro foi elixido deputado, como independente, na lista de PSdeG-PSOE. Os galeguistas optaran por galeguizar coa súa presenza os partidos que se presentaban en Galicia. Piñeiro explicoumo daquela co seu pragmatismo habitual: “É a mellor opción simplemente porque non temos outra”.
Eu só lamento que a súa actuación política non fose sempre máis visible, porque o merecía. Quizais non podía selo daquela, non o sei.

El non quería ferir gratuitamente, pero tampouco se resignaba a calar o que pensaba. Iso convertíao nun agudo conversador confidencial. E nese espazo si que era posible coñecer o fondo das súas discrepencias con Valentín Paz Andrade, Celso Emilio Ferreiro ou X.L. Méndez Ferrín (implacable con el). “Difundir as nosas discrepancias, ¿a quen lle convén?”, preguntábame. Eu respondíalle: “A Galicia”. Ollábame con agarimo e negaba: “Non, só lles convén ós inimigos de Galicia”. Niso disentiamos, xaora. O meu concepto de xornalismo era outro. Mais o estratega galeguista era el, e sabía ben o que quería. Sempre o soubo. Sempre en Galicia. Non o parecía, pero foi un home clave.

Este que acabades de ler é un artigo que publicou Carlos G. Reigosa, co título de “Un santo laico”, o sábado 16 de maio de 2009 no suplemento Culturas de La Voz.
Comentábavos nun post anterior que segundo pasa o tempo imos coñecendo mellor a Ramón Piñeiro debido a que están a saír á luz novos libros, estudos, epistolarios, artigos en revistas e tamén en xornais, como é o caso deste que vos copiei hoxe.
Sobre Ramón Piñeiro queda moito por dicir. El, xunto con Castelao, é unha das figuras fundamentais da Galicia do século XX.

A miña idea cando comecei este blog era contarvos moito máis, e espero poder facelo algún día, pero será máis adiante. ¿Por que non agora? Pois en primeiro lugar porque axiña comezo as vacacións e ademais (esta é a razón fundamental) porque nestes momentos estou centrado nunha recolleita fraseolóxica que cada día que pasa me absorbe máis. Comeceina hai moito tempo e rematala nos vindeiros meses é unha das miñas grandes ilusións.

Moitas grazas a todos os que pasastes por este espazo de encontro arredor do galeguismo, da novela Ramón Piñeiro. Os días ocultos, de Ramón Piñeiro, de Víctor Campio e de tanta xente que participou no labor recobrador. Espero que axiña nos volvamos a encontrar.

Remato o post cunhas palabras de Franco Grande, tomadas da páxina 94 d'A ilusión da esperanza, e despois con outras de Piñeiro. Franco Grande, ao analizar a figura e a trascendencia de Ramón Piñeiro, dinos:

Só tendo a fe que Piñeiro tiña, e tamén o entusiasmo e a enerxía que ten demostrado, foi posible en anos tan facareños levar a tanta xente, nova e vella, a ilusión da esperanza. Se a min me preguntasen o que mellor fixo Piñeiro –e preguntáronmo moitas veces-, ou que fixo de bo para Galicia, non o dubido un intre: cando máis falta facía, cando semellaba que non había horizonte ningún, deunos a ilusión da esperanza.

As palabras de Piñeiro, que vos copio a continuación, corresponden a unha carta que lle enviou a Xosé Luis Allué o 26-IX de 1957 (recollida no libro: Cartas a un mozo galego). Nesta carta apréciase a súa sensibilidade (está preocupado polo estado de ánimo de Novoneyra) e, por suposto, apréciase o seu amor por Galicia.
Foi a Galicia a quen lle dedicou Piñeiro toda a súa vida cunha capacidade de entrega moi difícil de comprender e que soamente se explica porque estamos diante dunha persoa cunhas cualidades humanas (intelixencia, empatía, sensibilidade, capacidade de sacrificio) realmente excepcionais. Déixovos, pois, con Ramón Piñeiro:

Querido José Luis:
Hai moito tempo que non teño novas do Novoneira. O feito de que che teña escrito a ti paréceme de bo agoiro, pois se se preocupa dos demais -inda que seña pra lles facer reproches- é sinal de que non está vencido pola preocupación de si mesmo. En cambio estiven unhas horas co Camilo en Sarria, que nestes días estará examinándose en Madrid.

Os teus plans de rematar a carreira e vires logo pra unha capital galega produxéronme unha enorme ilusión. Vai chegando o tempo de que os novos comecedes a poñer man nos problemas da nosa terra. O voso alento e a vosa enerxía espiritual tonificarán enormemente todo o organismo vital que é Galicia. Hai rapaces novos moi bos –esa é a miña máis grande esperanza- que saberedes darlle un avance decisivo á nosa gran empresa común.

Aí estaremos (¿va que si?), traballando (con ilusión, sempre con ilusión) por unha Galicia cada día máis dona de si.

Da esencia da verdade

2009-07-16T18:11:00.000+02:00

Temos o proxecto de traducir un texto filosófico ao galego para aniquilar dunha vez a tese insidiosa de Dámaso e outros, según o cal o galego só sirve para facer poesías ou para lles falar aos labregos, pero é inepto para facer ciencia ou filosofía.
Pensamos escoller un texto de Heidegger, por ser o filósofo de máis renome universal nestes tempos, e para darlle máis valor escollemos un traballo que non está traducido ao castelán e xestionamos, do propio Heidegger, un prólogo especial para a tradución galega.
Xa comprendes fácilmente que este plan responde a unha imprescindible e inapreciable “política da língua” que debemos levar a cabo con rigor. O noso intermediario é Domingo Carballo, amigo persoal de Heidegger, e que sería un dos firmantes da tradución.

A carta anterior está extraída de: Un epistolario de Ramón Piñeiro, en concreto das páxinas 36-37, e foi enviada dende Lugo o 15 de febreiro 1950. Son os inicios dunha estratexia.

Neste post fixen referencia á intelixencia coa que actuou Ramón Piñeiro. Digo intelixencia porque cos mínimos recursos dispoñibles, tratábase de obter o maior resultado posible.
¿Que cal era o obxectivo? Prestixiar o galego, demostrar que era unha língua de alta cultura, na que se podían expresar mesmos os máis entrambilicados pensamentos filosóficos.
Pouco a pouco o proxecto foi avanzando. Piñeiro mostrábase entusiasmado. Un ano máis tarde, o 16 de maio do 51, nunha carta enviada dende Santiago, dille a Del Riego:

Gran cousa é o de Heidegger.Vai resultar sensacional nos medios filosóficos, pois todos saben moi ben a súa resistencia a autorizar traducións. Neste caso, ademais, dálle moito máis valor o feito de que escriba algo para a nosa edición.

E xa, por fin, o 14 de febreiro de 1952, dende Lugo, dá a tan esperada noticia:

Aínda non marchei para Santiago. Aproveitei a ocasión de coincidir aquí co Celestino para lle dar remate á obra de Heidegger. Xa está traducida.

Xa o conseguiran. Despois de moitos esforzos, despois de moitas horas de traballo, tiñan diante deles o resultado. Por fin.
Pero a cousa (como veredes) non foi fácil.

O 7 de novembro de 1952, tamén dende Santiago, Ramón Piñeiro di:

Onte certificámosche os tres exemplares da obra de Heidegger. Está tan aquilatada que supoño que será ben difícil facela máis fiel. Eu estou ledo, pois penso que se Heidegger pode falar en galego (que vén ser coma se falase Kant ou cousa así), xa non haberá motivos para que os da escola castelá-pontevedresa sigan dicindo que se trata dunha língua de labregos.

Pero (como vos dixen) a cousa non foi fácil. O certo é que neses momentos nada era fácil. Os atrancos eran constantes. E para enfrontarse a eles facía falta moita fortaleza e moita temosía. E manter viva a ilusión, un alimento fundamental.

Comprender o pasado é algo moi difícil, tremendamente difícil. Dígoo porque tendemos a analizalo dende a perspectiva actual. E non podemos. Non debemos.
Dende a visión de hoxe cústanos, polo menos, comprender estas dúas cousas:

1. Que traducir un libro de filosofía puidese ter tanta trascendencia para o prestixio do galego.
Este punto, en certo sentido, quedou clarexado a partir do que se di na propia carta que encabeza este post: que naqueles tempos había moitos intelectuales, entre eles Dámaso Alonso, que afirmaban que o galego non valía como vehículo de cultura (non sendo para a poesía). En outras palabras: que non se podían escribir ensaios ou estudos científicos en galego (¿A que vos sorprende que un intelectual da talla de Dámaso Alonso afirmase tal cousa? A min, confésoo, déixame pampo. Pero si, pasou). E da mesma maneira que vos sorprende isto, tamén vos había sorprender a situación de desprestixio do galego naqueles tempos. Enorme. Como enorme foi o esforzo que tiveron que facer os galeguistas para superar esa situación.

2. De seguro que tamén vos ha custar comprender dende a perspectiva de hoxe que o Réxime dictatorial de Franco puidese poñer atrancos á tradución dese libro de Heidegger.
Ben. Certamente podería haber razóns. Quero dicir que podería tratarse dun libro 'subversivo'. Pero non foi o caso. Basta ler o informe que fixo o censor o 1 de decembro de 1952 (tomo este dato, e algún outro máis sobre o tema, do artigo: Ramón Piñeiro e a prohibición de traducir ao galego, de Xosé Manuel Dasilva, de en GRIAL 179). Velaquí tedes a opinión do censor:

“Es una conferencia de Heidegger sobre la esencia de la verdad, traducida al gallego, con introducción de los traductores … El lector opina que no hay inconveniente en autorizar su publicación”.

Segundo ese informe, o proceso para a publicación do libro podía seguir adiante.
Sen embargo, ese mesmo día unha autoridade superior denegou a autorización. ¿Por que?
Pois porque naqueles momentos, mesmo a tradución dun libro de filosofía coma ese era ‘perigoso’. Porque o obxectivo desa tradución (algo que o Réxime non ignoraba) era darlle ao galego un status de língua de cultura, con esa tradución o noso idioma adquiría un status que non lles agradaba.

Fortaleza e teimosía. Eses eran dous valores fundamentais para superar os atrancos. Seguir adiante. Non rendirse. Buscar novos camiños.

Un deses camiños foi a VIII Conferencia Xeral da UNESCO, celebrada no Uruguai en 1954, os galeguistas (coa axuda das colectividades galegas) aproveitaron para denunciar a situación de persecución do galego. E esa estratexia, segundo conta Alonso Montero no libro A batalla de Montevideo, tivo como consecuencia, entre outras medidas aperturistas, que se permitise a publicación de Da esencia da verdade.
A licencia, por fin, foi concedida o día 7 de decembro de 1955, aparecendo a tradución nas librerías nos primeiros meses de 1956.

Antes comentaba o difícil que é intentar comprender o pasado dende a perspectiva actual, dende as nosas propias visións e vivencias. Esta dificultade para comprender cal era a situación durante a posguerra (no caso que estamos a tratar: durante os anos 50) ten (entre outras) unha consecuencia perversa: que non nos permite apreciar o enorme esforzo da xente que viviu nesa situación e que con teimosía e xenerosidade conseguiron que o noso idioma acadase un status de língua de cultura, un status do que hoxe (afortunadamente) gozamos.

Beizóns pois para Ramón Piñeiro, para Celestino Fernández de la Vega, para Del Riego, para Ben-cho-shey, para eles e para todos os que traballaron nese labor recobrador, polo seu esforzo, pola súa xenerosidade, pola súa valentía.

Por tantas e tantas cousas.

Contade todo isto

2009-07-15T16:37:00.000+02:00

Moitas veces intentei imaxinalo. Un rapaz no Ourense de finais dos anos 40 ou primeiros do 50. É novo. Está descrubrindo o mundo, intentando aprender. Faise preguntas.

A rúa na que vive é estreita, a casa de enfronte está moi preto. El é observador. Ás veces gústalle apoiarse no peitoril da ventá. Mira para a xente que pasa pola rúa. Tamén repara nos veciños. Son pobres. El sabe que apenas teñen para comer. Pero un día acontece algo que non comprende. A mesa está posta como se fose para unha festa (unha festa naqueles tempos de tanta miseria, unha festa nunha casa pobre), con mantel e con pan de Cea e viño e ...
¿Pero por que? ¿Que está a pasar?
El non repara no día que é: o 14 de abril. De feito, nin sequera sabe que ese día puidese ter unha trascendencia especial para algunha xente.
Pero aí, xustamente nese detalle (nesa data), está a clave.

Re: II república e guerra civil
Data: 19-08-05 23:44
Interesoume a túa mensaxe. Moitas das cousas que contas, eu pódoas constatar porque as vivín. Non necesito ir ós papeis (ós documentos), abóndame coa miña partida de nacemento. Nacín no 28. Vin moitas cousas.

Axudar a que non se perdan anacos de vida que nos din moito sobre a condición humana, sobre o que somos e sobre o que podemos chegar a ser. Sobre actitudes. Sobre valores como a dignidade a a valentía.
Loitar coas palabras contra algúns dos efectos do paso do tempo (contra o esquecemento) é unha das cousas máis bonitas de escribir.
Actuar de testemuña. Ser un intermediario.

Re: II república e guerra civil
Data: 20-08-05 10:42
Sigo entusiasmado coas túas intervencións. A referencia ó teu avó emocionoume, porque me devolveu ós meus tempos de rapaz, cando presenciei cousas moi semellantes ás que presenciou teu avó. Alédome moito de que haxa rapazas novas que se preocupen por aquela época histórica, para que a verdade quede no seu sitio e luza por enriba da "longa noite de pedra".
Un republicano que estivo condenado a morte e logo coa pena conmutada por moitos anos de cárcere e perseguido tódolos domingos por un falanxista que lle metía propaganda "roxa" no peto e que logo o levaba á comisaría para ser mallado por el mesmo e polos policías, un día díxome: "Vós sodes a esperanza de España. Contade todo isto".
Vivía fronte á miña casa, nunha rúa estreita, e eu vía desde a miña fiestra como tódolos anos, polo aniversario da República, a súa muller, sacando os cartos de non sei onde, facía un xantar especial, con mantel limpo, carne, viño e postre.

A miña contribución foi pouca cousa. Limiteime a contar o que Victor Campio me contou, facer que as súas palabras fosen tamén as miñas palabras. Foi el quen viviu eses momentos dende unha mirada chea de sensibilidade e desexosa de xustiza.
Pero (se mo permitides) déixovos coas súas palabras, descorrámo-lo pano, regalemos ben os ollos, amañémonos ben nos asentos. Escoitemos.

Re: II república e guerra civil
Data: 20-08-05 16:29
Precisamente o meu interese polas túas intervencións procede daquela anécdota do republicano e doutros casos semellantes vistos por min. E como eu nin me adiquei á historia nin á política, nunca os puiden contar publicamente, senón só entre os amigos da miña xeración, sen ningún valor testemuñal, únicamente como tristes recordos de vellos para matar o tempo nun parque, tomando o sol, ou nunha tertulia.
Entendo que ti celebres a festa do 14 de abril. Eu tamén a celebro, incluso nunha cea de moita xente (custa o cuberto perto de cinco mil pesetes das do meu tempo) con conferencia e con homenaxe a algún republicano máis ou menos famoso. Pero celebrar un xantar entre un home e uhna muller nas postrimerías dos anos cincuenta, contra vento e marea, en tempos de terror, no medio dun deserto político, cando todo parecía perdido para sempre, eles soíños contra toda a sociedade..... Celebralo así, na súa casiña, sen moito que botar á boca a diario, maltratado polos falanxistas e pola policía, sabendo o risco que corrían...
Un día (e xa acabo) o falanxista en vez de o levar á comisaría coma sempre, levouno rúa arriba cara o cimeterio. Entón el volveuse e preguntoulle ó falanxista: "Vostede a onde me leva?". "Cale e siga", díxolle o falanxista. Entón el, que ía esposado, pegoulle coas esposas un golpe na boca ó falanxista e botouse a correr facendo eses, para non ser alcanzado por unha bala, cara a propia comisaría. Alí explicoulle ós policías o que pasara e despois de recibir a correspondente paliza, mandárono de novo para a súa casa. Saúde e República.

Non quixen cambiar moito esas palabras (posiblemente tampouco non sabería). ¿Como melloralas conservando a forza que hai dentro delas?
De maneira que deixei que as miñas palabras fosen (apenas) o eco dunha voz. Un eco que nos enche de enerxía porque (é importante recordalo) a valentía e a dignidade son un alimento moi necesario. Sempre.

Re: II república e guerra civil
Data: 22-08-05 18:00
Contarei algún dato máis sobre aquel republicano perseguido por un falanxista, aquel que dixo: "Sodes a nosa esperanza. Contade todo isto".
Agora non me lembro do seu nome, pero pódese buscar nunha revista titulada ATEO (Asociación de los trabajadores de la Enseñanza de Ourense), que se publicaba na República (eu conservo algúns números soltos) e que era composta por mestres e mestras que logo, cando chegou o que chegou, foron todos depurados e represaliados. Alí, nesa revista, eu vin hai xa moitos anos algunha referencia sobre el. Tamén sei que escribía (antes da guerra, claro) artigos e que os firmaba co seudónimo de Romakof. Era (antes da guerra tamén, claro, despois foi presidiario) funcionario da Delegación de Enseñanza Primaria en Ourense. Dous ou tres días antes de morrer, a súa dona chamounos para que o axudásemos a baixar desde o seu piso a un taxi, pois tiña que o levar a un sanatorio para facerlle unhas radiografías (entón non había as facilidades que hai hoxendía). Fomos tres irmáns e sobrabamos dous. Non pesaba nada, podíase coller no colo coma un meniño. Cando o metemos no taxi, antes de nos dar as grazas e se despedir de nós, aínda tivo humor para nos dicir sorrindo: "Paréceme que xa estou moi ben, porque saio da casa a pasear". Que moral e que ánimo. Ós dous outres días, xa digo, morreu. Ninguén se enterou. Eu daquela tería dezaseis ou dezatete anos.

E por fin cheguei (chegamos) ao final do que se contou nese foro de Vieiros sobre ese republicano, unha información que Víctor Campio me relatou despois en varias ocasións e que deixou tamén reflexada nun artigo n'A Trabe de Ouro.

Contar o que me contaron. Ser un intermediario. Unha testemuña. Loitar (unha das cousas máis bonitas de escribir) contra os efectos do paso do tempo mediante a forza das palabras . Contade todo isto.

O centro de todos estes anos

2009-07-14T09:27:00.000+02:00

Xelmírez 15-4º é o centro de todos estes anos, o eixo arredor do que xiran os acontecementos deste libro, a encrucillada na que conflúen todos os camiños. Nada do que neste libro se conta tería sentido ningún sen a mesa de braseiro de Xelmírez, 15-4º. Foi o centro da vida cultural de Galicia por varias décadas. Pero foi, en especial, o centro, o eixo e a encrucillada dos anos escuros. Penso que así queda mostrado no que levo dito, mais cómpre, ao meu ver, reparar amodo no que a mesa de braseiro de Ramón Piñeiro foi para nós, mesa de braseiro da que tanto se fala e ben pouco se ten dito.

As palabras que acabades de ler son da páxina 161 d' Os anos escuros, e nelas Franco Grande afirma que ese libro non tería sentido sen a mesa de braseiro, sen o que pasou alí.
O mesmo se pode dicir de Fendas na escuridade, a primeira parte de Ramón Piñeiro. Os días ocultos.
Porque o que pasou arredor desa mesa de braseiro é o que realmente eu quería contar: a historia dun esforzo enorme, tremendamente xeneroso, un esforzo que só podería levar adiante unha persoa cunhas cualidades humanas, intelectuais e de fortaleza mental realmente impresionantes.
Digo cualidades humanas e refírome a sensibilidade, empatía, capacidade de entrega.
Digo intelixencia porque era fundamental, cos recursos dos que dispoñían (practicamente inexistentes) e na situación na que se encontraban (nunha ditadura, despois dunha guerra brutal, co idioma galego desprestixiado e considerado por moitos inválido como idioma de cultura), era fundamental, digo, actuar con intelixencia para conseguir todo o que conseguiron. Digo intelixencia porque é a que nos permite (poñendo os pés na terra) que recoñezamos cales son os camiños e as decisións que nos poden axudar a avanzar.
E digo fortaleza porque facía falta fortaleza (e moita) para non derrubarse ante o peso abafante da realidade.

No post anterior copieivos un boceto do que podería ter sido o libro (de feito, ese foi un dos meus primeiros enfoques para escribir esta historia). A parte de Del Riego e de Carlos Maside tomeina das páxinas 113 a 117 d' O río do tempo. Se comparades ese estilo co do post Poida que fose o medo veredes que é moi diferente porque no post anterior (podédelo apreciar) hai unha eiva importante: a de querer contar moitas cousas (entre o que ía lendo, era moitas as que me chamaron a atención) e iso pode ter como consecuencia que a historia teña moitos datos, pero o inconveniente é que a 'narratividade', a axilidade narrativa, a capacidade para manter a atención do lector, se vexa moi prexudicada.

E a segunda eiva (a máis importante para min) era que no fondo o que realmente me interesaba transmitir e contaxiar ao lector era a admiración que sinto ante o enorme esforzo dos galeguistas durante os difíciles anos da posguerra.
Se tivese que buscar o centro dese esforzo (o centro de todos eses anos) sen dúbida sería Xelmírez 15, 4º, sen dúbida sería a mesa de braseiro.

En Un epistolario de Ramón Piñeiro, na páxina 20, nunha carta que lle envía o 20 de decembro de 1948 a Del Riego, dous meses e medio antes de saír do cárcere, Ramón Piñeiro dille:

Poucas cousas poden orixinar máis mágoa que o arredamento forzado do noso mundo auténtico; pois tal arredamento produce sempre a sensación de que che cortan as raíces. Soio unha viva fe ideal no valor inmorrente dese mundo noso é o que te pode salvar do esmorecemento espiritual. ¿Teremos folgos para acometer con alta cobiza e rexa vontade a empresa de superar a nosa actitude tradicional de pasivo lirismo cunha nova actitude de máis resonancias épicas? Iso sería entrar de novo na Historia, que é a meta irrenunciábel dos pobos que teñen conciencia de si mesmos.

Entrar de novo na Historia. Ese foi, xustamente, o obxectivo dese esforzo que, fundamentalmente dende a mesa de braseiro e tamén dende Galaxia, pouco a pouco, andando o tempo, se foi espallando por toda Galicia. O obxectivo era que Galicia, empezando pola súa cultura e pola súa língua, empezase a ter conciencia de si mesma.

Pero non era fácil.

Había cousas que me chamaban a atención no que lía.
Franco Grande fala n' Os anos escuros da ilusión que transmitía Ramón Piñeiro, da súa capacidade para motivar e para entusiasmar. Unha das cousas que me chamaba a atención era ... ¿de onde redemontres sacaba el as forzas? ¿Como era posible que, naquela situación na que todo estaba en contra, na que o futuro que intentaban construír era unha ilusión e pouco máis, como era posible, digo, que el tivese forzas? ¿Quen llas daba?
Forzas, recordemos, non soamente para motivarse a si mesmo, senón tamén para motivar e ilusionar aos demais. Que foi o que fixo durante todos eses anos.

Intentar comprender a vida dunha persoa non é fácil. Supoño que niso estades de acordo comigo. Seguramente nunca habemos chegar a comprender a Ramón Piñeiro na súa totalidade (nin a el nin a ninguén), pero tamén é certo que (a min estame a pasar) ímolo comprendendo cada día máis e máis. Porque segundo pasa o tempo dispoñemos de máis estudos, de máis perspectivas, de máis datos.

Un deses 'datos', que incrementou, se cabe, aínda máis a admiración que sinto por el, encontreino esta fin de semana, lendo o libro A reinvención da cultura galega, de Alonso Montero.
Ese dato (unha carta que lle enviou a Alonso Montero o 12-X-88) permitiume comprender a situación pola que estaba a pasar Piñeiro na década dos anos cincuenta (na que eran moi poucos os que estaban a participar nese labor patriótico, na que o traballo que había que facer era inmenso e ademais descoñecían se ese traballo daría froitos algún día).

Ás veces penso que a vida de Ramón Piñeiro (o seu nacemento ao galeguismo, a súa implicación na política activa durante os anos da República, a guerra, o que pasou xusto despois da guerra, os anos de cárcere), todo iso (dáme a impresión) foi como unha preparación para o papel que Ramón Piñeiro ía desempeñar máis adiante como eixo do noso renacer cultural (e político, pois non se pode separar unha cousa da outra).

Un renacer que (tal como lle dicía Ramón Piñeiro a Del Riego o 20 de decembro do 48 nunha carta dende o cárcere)
permitiu que entrásemos de novo na Historia, que é a meta irrenunciable dos pobos que teñen conciencia de si mesmos

Un ladrón que roubaba para salvar

2009-07-13T14:14:00.000+02:00

Viunos dende a ventá. A xente corría. E el, sen saber cara a onde nin por que, tamén correu.
Non. En realidade sabía moi ben cara a onde se dirixía.
Baixou as escaleiras cunha bulsa feita de farrapos. Con esforzo deu avanzado por entre o barullo, por entre o desconcerto e o medo.
Chegou coma un sonámbulo ao número 15 da rúa do Vilar. Abriu a porta e comezou a amorear cousas e a metelas na bulsa. El era un ladrón que roubaba para salvar. Pero naquel momento non pensaba. Naquel momento non tiña tempo para pensar.
Fixo varias viaxes ata que conseguíu levar do número 15 da rúa do Vilar o que pensou que había que salvar.

El, Xesús Carro, o ladrón que roubaba para salvar, pensou que ese levantamento militar non era coma tantos outros. Neste estaban a pasar cousas terribles. Por iso fora ver ao xuíz . Había pouco que a imprenta fora precintada pola autoridade e o xuíz tiña a chave.
-O que hai aí dentro–dixéralle Xesús Carro, buscando un motivo que lograse convencer ao xuíz-, ten moito valor non só para min, senón para todos nós, para os católicos, para os que cremos en XesúsCristo: o Codice Calixtino.

A xente falaba nos cafés e nas rúas. Comentaban o que estaba a acontecer. Todos querían facer algo, pero non sabían o que. Ánxel Casal, o alcalde de Santiago, estaba en Madrid. Fora levar o Estatuto, aprobado en plebiscito unhas semanas atrás. E xusto neses momentos viña de camiño. Como aínda non chegara, o dirixente da Frente Popular fixo unha xuntanza no Concello. De seguida formouse un comité e alguén propuxo asaltar o cuartel do Hórreo. Camiño da praza do Obradoiro, Del Riego encontrara con Maside e nese momento ambos os dous estaban nesa xuntanza do Concello. Escoitaron, abraiados, a proposta de asaltar o cuartel. Dixeron que non tiña sentido, que era unha tolemia, insistiron en que aos militares éralles abondo con usar as metralladoras para abortar o asalto e facer unha auténtica escabechina. Aínda que tentaron convencelos, foi inútil. Mentres aquel fato de xente se dirixía ao cuartel, Del Riego e Maside marcharon para as súas casas.
Del Riego habíase acordar moitas veces daquel momento: a decisión de non participar no asalto salváralle a vida.

Cando Ánxel Casal chegou de Madrid, comentou que durante o traxecto a Compostela tiveran que pasar moitos controles postos polos militares sublevados. Dixo que o que estaba a acontecer era moi serio.
Mentres, naqueles primeiros días, na praza do Obradoiro amoreábase a xente. Algúns propoñían que repartisen armas. Os mineiros de Lousame querían tomar os centros de poder de Compostela. Ánxel Casal díxolles que fosen á Coruña para axudar aos que alí estaban resistindo. En realidade o que quería era que marchasen de Compostela para evitar unha traxedia aínda maior.
Os militares non tardaron en tomar o control da cidade. O comandante chamou a Ánxel Casal para lle dicir que o poder pasaba ás súas mans. Aseguroulle que non corría perigo ningún, pero el considerou que o mellor era marchar de Compostela e agardar, nun sitio tranquilo, a que as cousas volvesen ao seu.
Ninguén, naquel momento, sospeitaba ata onde había chegar o terror.

O día que prenderon a Ánxel Casal, el estaba na casa duns familiares en Melide. Uns falanxistas fórono buscar e levárono para o cárecere de Santiago. De alí (seguramente os mesmos falanxistas) sacárono varios días despois e asasinárono. Contan as testemuñas que Ánxel Casal se resistiu desesperadamente a saír do cárcere. Disque se agarrou coas mans aos barrotes para evitar que o levasen, pero os falanxistas bateron nelas ata que se tivo que soltar. No outro día apareceu en Cacheiras, preto de Santiago. Estaba nunha gabia. Morto.

Ánxel Casal, Camilo Díaz Baliño, Vítor Casas, Alexandre Bóveda ..., eles foron algúns dos moitos asasinados nos seguintes días.
Del Riego íase informando pola prensa e pola radio do que estaba a acontecer. Agochárase nunha casa e foi alí onde soubo da morte de moitos amigos. Entre eles, os que formaran o comité que decidira asaltar o cuartel. Todos estaban mortos. Para non derrubarse ante tanta morte e tanta crueldade, Del Riego tentaba mergullarse na lectura. Lía A montaña máxica, de Thomas Mann, buscando distraerse coa vida e os conflictos daquela xente, que vivían nun balneario, aillados da xente normal.
Intentaba non pensar na realidade, nas cousas que pasaran e no que estaba a pasar ao seu redor: a vida, a ilusión e o traballo de moitos anos tronzárase nuns poucos días.

O último exemplar da revista Nós, aínda sen encadernar, saíra clandestinamente da imprenta de Ánxel Casal, situada no número 15 da rúa do Vilar. Contiña unha homenaxe dos escritores galegos a Ánxel Casal, que tanto ben fixo polo libro galego. N’ O libro dos amigos, Otero Pedrayo cóntanos:
Unha vegada dixo Castelao, e foi en solene ocasión de tremaren fondamente dooridos os alicerces de unha esencial amizade:
-Casal por Galicia fixo máis do que todos nós.

Outro dos grandes fitos daqueles anos, o Seminario de Estudos Galegos, tamén finou os seus días. Os seus fondos foron parar ao Instituto Padre Sarmiento.
Nun artigo do día 2 de xaneiro de 1998 en La Voz de Galicia, Xesús Alonso Montero comenta a existencia dunha carta (datada no ano 1942) de Xesús Carro a Ben-Cho-Shey. Nesa carta dise que o último día do ano 41 o reitor da Universidade ordenara trasladar a biblioteca do Seminario para a Universidade. A biblioteca carrexouse nun carro conducido por un cabalo e tamén en cestas levadas por mulleres. Os libros, en moreas, todos misturados, ían caendo ao chan, sen coidado ningún. A xente, ao ver semellante espectáculo, quedaba pasmada e preguntaba que era iso. Os mozos porteiros respondían que era a biblioteca dos galeguistas.

No libro “Ánxel Casal e o libro galego", na páxina 381, dise:
“Xesús Carro camiñaba a pé polas rúas de Santiago detrás dos carros dos varrendeiros onde os levaban en moreas para a Universidade, apañando con agarimo de pai os tomos que caían ao chan”

En poucos días a morte, coa súa gadaña, acabou coa vida de moita xente. Os fascistas intentaron esmagar os proxectos e as ilusións, e para iso fixeron uso do terror.
Pero, afortunadamente, non puideron esmagalos de todo.
Porque quedou a semente, e esa semente non había tardar en volver agromar.

Agaila Lehassan

2009-07-09T09:33:00.000+02:00

Semella talmente unha princesa de romance mourisco. Posúe tamén o engado feiticeiro dunha raíña moura encantada entre as fendas dun penedo, peiteando os seus longos cabelos cun peite de ouro. Eu xa vira esa cara exótica, esa expresión misteriosa, non sei ben cando nin onde. Tal vez foi na miña infancia, debaixo das augas batuxadas dalgunha fontaíña máxica na miña aldea de Garabás.

Chámase Agaila e, cando sorrí, debrúzaselle nos ollos toda a claridade do ceo de Zamur. De alí chegou, das areas e dunas do deserto. Viviu en loita cunha xeografía hostil: o sol tropical, a seca da terra, o calor abafante, a labazada do siroco, a picadela da xifa ou víbora cornuda ...

O deserto é un inferno. E dentro dese inferno a zona do Hammadal é a peor. "¡Que te condenen a vivir no Hammadal!" reza unha vella maldición árabe.

Pois no Hammadal vive Agaila, nun campamento de refuxiados, desde que lle roubaron a súa patria. Roubáronlla os marroquís de Hassan ante a pasividade do mundo. Agaila é unha moza saharauí, descedente de pastores nómades por parte das Laila Fátima, filla do Profeta (que a paz e a beizón de Alá sexan con el).

Agora está a estudar en Vigo, cunha bolsa da Xunta. Pero estes días vive aquí connosco, na cidade das Burgas. Veu para axudarlle no seu labor a Sidia Abelah, profesor en Tinduf e coordinador dos nenos saharauís recollidos por algunhas familias ourensás. "Axúdolle no que podo e, sobre todo, sírvolle de intérprete".

Agaila ten moi claro o futuro da súa vida: ser útil á comunidade na que vive. "Cando remate os meus estudos, volverei a Tinduf e traballarei a prol do meu pobo. Loitaremos ata conseguir o regreso á nosa casa".

Invítanos a tomar té, a Neves Franco e a min. Agradecémosllo como cortesía á súa enxebre hospitalidade islámica. Os recendos da infusión devólvenme ós anos mozos da miña estadía en Tetuán, entre os mouros do Rif, nun tabor de Regulares. Prégolle que o tomemos ritualmente, ó vello estilo árabe, en tres grolos prolongados e lentos: "o primeiro, porque é amargo como a vida; o segundo, porque é doce como o amor; o terceiro porque é suave como a morte". Ela acepta compracida iluminando cun sorriso os seus ollos onde se debruza, estremecido, o ceo de Zamur.

Entre grolo e grolo, relátanos a súa aventura co seu acento dialectal da "hassanía", a língua actual saharauí, que lle pon na voz a melodía dos xílgaros:

"Cheguei a Hammadal con tres anos, hai xa vinte. Nin pan nin auga nin mantas, vivimos á intemperie, domesticamos a furia do deserto, loitamos contra mauritanos e marroquís, ladroeiros da nosas terras. Foron anos de oufego, de carraxe e de miseria. Erguemos campamentos, abrimos pozos, sementamos plantas silvestres, construímos escolas e xuramos fidelidade eterna á nosa raza. Agora temos o apoio da ONU e o respecto do mundo. Estamos a piques de acadar, por medio dun referéndum, o regreso ás nosas terras. Alí xacen as cinzas dos nosos avós. Tan axiña como cheguemos, bicaremos o chan e loaremos a Alá. El é Grande, Clemente e Misericordioso".

Conmóvennos as palabras de Agaila, filla do deserto. Dentro de pouco acudiremos á Praza Maior para despedírmonos dos nenos saharauís que regresan a Tinduf. Nenos de rostro alegre, de mirada máxica, que levarán para o deserto de Hammadal, retida nas meniñas dos seus ollos, a imaxe da nosa cidade. Sobre todo, as súas fontes.

(Este artigo de Víctor Campio Pereira foi publicado o 24-VIII-1995 no xornal La Región. Posteriormente foi recollido no libro Escritos en do menor, nas páxinas 46 e 47.
Onte souben que a Víctor lle acaban de conceder o premio As Artes do Café Isaac polo seu labor poético, aínda moi pouco coñecido e pouco recoñecido, con poemas tan fermosos, tan intensos e emotivos, como Pai e Se chego no solpor. Pero o seu alento poético e a súa sensibilidade espállase tamén á prosa, como podedes comprobar no post de hoxe sobre Agaila Lehassan.
A miña idea era falarvos hoxe del, da súa calidade literaria e da súa calidade humana, pero á final decidín que fose el quen falase de si mesmo, preferín que o coñezades a través das súas propias palabras.
Unha forte aperta, Víctor, e noraboa por este premio tan merecido!)

Xelmírez 15, 4º

2009-07-08T18:43:00.000+02:00

Unha mesa de braseiro cuberta por un tapete verde e varias cadeiras dispostas ao redor, varios andeis, un retrato de Beethoven, outro de Hegel
unha reprodución de anotacións musicais dun códice medieval e un debuxo a carbón que alguén lle fixo hai moito tempo
e ao fondo
(detrás da ventá da galería, talmente como un cadro impresionista, con esas cores difuminadas, case gastadas)
as vellas chemineas de Santiago, o musgo nos tellados ....

¿E por que (poida que vos preguntedes) camiñamos hoxe por debaixo dos soportais da Rúa Nova? ¿Por que vos pedín que entrásemos no número 15 desta casa da rúa Xelmírez? ¿Por que subimos, un a un, os 56 banzos?
Aínda que queredes saber, polo de agora non digo nada, sigo subindo as escaleiras ata chegar a esa porta que tan ben coñezo
e por fin xa estamos no cuarto andar diante dun letreiriño moi sinxelo, feito con letras de dymo, no que pon
(¿Véde-las letras, védelas ben?)
Ramón Piñeiro
de maneira que o que fago é coller o petador de metal e bato suaveciño porque a casa non é grande, e escoitamos uns pasos que se achegan, e é Isabel quen abre, dinos que nese momento el non está, que saíu facer uns recados, pero que podemos pasar
(que pase eu, que pasedes vós tamén)
Isabel sempre tan atenta, sempre tan amable, e mentres avanzo por este corredor tan estreito, vénme á cabeza unha pregunta que me fixen moitas veces, unha pregunta que vós seguramente tamén vos estades a facer
-¿Por que estamos hoxe aquí, que é o que buscamos?
e entón
de súpeto
(talmente como se acabase de saír dun soño)
decátome de que en realidade eu nunca estiven nesa casa, que nunca subín esas escaleiras, que nunca atravesei ese corredor
que nunca escoitei a súa voz vibrando nesa sala.

Pero (agora que o penso) creo que en certo sentido, que no fondo, en realidade, si estiven
aínda que fose de outra maneira, aínda que fose a través de outros ollos que pouco a pouco se foron convertendo nos meus propios ollos
(aínda que fose a través das palabras de outro que pouco a pouco se foron convertendo nas miñas propias palabras)
Si, recórdoo ben, recordo que foi Víctor Freixanes quen me trouxo aquí por primeira vez
(despois volvín máis veces, moitas máis veces).

De maneira que aínda que sexa un soño ou un espellismo ou algo que non acabo de comprender ben, sigo avanzando cara á mesa de braseiro, entro na sala
e vós
(que seguides ao meu lado, porque estades aí ¿non si?)
plantexades a pregunta que hai tempo que tedes preparada, preguntades:
-¿E por que Ramón Piñeiro? ¿E por que queres que sexa el quen nos fale do galeguismo durante a posguerra? ¿E por que non Otero Pedrayo? ¿E por que non Fernández Del Riego?
Estades confusos. Seino. E tedes máis preguntas:
-¿E por que quixeches que entrásemos na casa? ¿Por que queres que sentemos ao redor da mesa de braseiro se el non está aquí, se aínda non chegou, se poida que tarde en chegar?
E entón pídovos paciencia, dígovos que hai razóns para que sexa Ramón Piñeiro e non outro, pero que será outro día cando volas explique.

E entón dígovos, pídovos que
(se mo permitides)
o que máis me gustaría agora é vivir este momento como o vivín tantas e tantas veces
(tan só fechar os ollos e volver recordar as palabras de Víctor Freixanes na páxina 105 de Unha ducia de galegos, no capítulo no que entrevista a Ramón Piñeiro)
pídovos que
(por favor)
vos acheguedes á ventá da galería e que escoitedes, que soamente escoitedes:

A galería dá á rúa de Xelmírez e pódese ver a rúa Nova ata o cine Principal, os tellados vellos de Compostela, unha tenda de ceras na esquina que semella estar pechada sempre, coma morta, os campanarios (outra vez os campanarios, escuros, gobernados aquí polas altas torres da catedral, que queda un pouco á dereita). Axiña vén a noite polo mes de Santos. Chove a cachón, chove de abaixo pra riba, de riba pra abaixo, e a auga anda xa nas entrañas das cousas, escorregando entre as laxes de pedra, xurrando polas costas e esvaíndo as imaxes. Cando estiña, os cascarolos nocturnos saen dos seus currunchos e van coma fatos de carneiros calados polos granitos.

E a continuación, antes de fechar os ollos para sentir a tranquilidade que reina nesta sala, dígovos que non importa que Ramón Piñeiro non estea aquí neste momento, porque ha volver, porque sei que non ha tardar en volver.

Unha loita contra a morte de Galicia

2009-07-06T18:50:00.000+02:00

No post anterior reproducín unha carta que lle enviei a Victor Campio pouco despois de coñecelo en persoa nunha visita que lle fixen a Ourense en Nadal de 2005-2006 e na que dicía o que xa contei en varias ocasións: que segundo pasaba o tempo, a documentación que lía sobre o galeguismo era máis e máis abundante e había moitas cousas que me pedían entrar na historia, pero evidentemente iso non era posible, todas non podían entrar, tiña que escoller.
A miña idea era escribir sobre o labor do galeguismo durante a posguerra, pero facendo referencias á etapa republicana. E aí entraba (e aí podería entrar, aínda que naqueles momentos non sabía como) Castelao.
Esa foi a razón de que o 14 de decembro de 2005 eu crease un arquivo no que recollín anacos de libros nos que se contaban cousas sobre Castelao que me chamaran a atención.

Vouvos copiar aquí algúns deses anacos, pero antes quería comentarvos algo evidente: ás persoas podémolas considerar dende diferentes puntos de vista, p. ex., a Castelao: como político, escritor, debuxante, ..., podemos centrarnos neses aspectos da súa vida, pero tamén nos podemos centrar no seu carácter, na súa maneira de ser. Das cualidades de Castelao como persoa é do que vos quero falar hoxe.
Na páxina 22 do libro A miña amizade con Castelao, Otero Pedrayo relátanos unha anécdota da época na que Castelao estudaba medicina na universidade:

Despois viviu na rúa do Castro ... Alí estaba con outros estudantes, e claro, naquela época había unha patrona, cunha gran chave que pechaba a porta e non se podía saír, e Castelao gatuñaba pola fachada e ía buscar viño para os compañeiros, para el non, porque Castelao foi un home que viviu sempre dunha maneira case ascética, sen regra, nin pola comida se preocupaba ...
A súa pasión era a conversa, porque lle gustaba acender nos demais como unha especie de caridade para que se manifestase o lucimento do seu espírito, que fervan os homes calados, os homes tristes, quería acender ao redor de si un lume de simpatía, un lume de ardor, por iso sempre ría, e esa risada era unha risa leda, era unha risa semellante a ese primeiro vento de primavera que se vai deslizando e que vai apañando e sementando sons agradables sobre as vastas outeiras ...

E un pouco máis adiante, na páxina 27 dese mesmo libro, Otero Pedrayo dinos:

Non lle gustaba toda forma de negación do amor. Porque Castelao foi todo amor. Por iso observaredes que as súas máis duras, os seus máis acedos debuxos, están contra os mantidos; os mantidos chámanlle en Ourense aos homes de aldea, ou non de aldea, que casan con mestras para que os manteñan, ou aqueles que casan con mulleres ricas para que os manteñan tamén.

Castelao é unha persoa admirable, única. Pola súa sensibilidade e polo seu compromiso político con Galicia. Pero tamén pola súa enorme bondade.
Na páxina 51 dese mesmo libro (A miña amizade con Castelao), Otero Pedrayo sigue falándonos de Castelao, da súa maneira de ser:

El sempre dicía de calquera:
-Mira, ao mellor éche bo.
Incluso dun cacique, e sobre todo cando o home ou a muller chegaban a grande idade, entón para el os vellos, aínda que fosen malos, eran uns anxos; por iso hai tan conmovedores exemplos de amor ‘conyugal’, velliños que se engañan por ocultar os estragos da idade, e por iso hai cousas tan fermosas nos debuxos de Castelao sobre os vellos.

Esa sensibilidade cara aos vellos e á xente que sufre ...
Teresa, unha das irmás de Castelao, na páxina 153 de Castelao e os irmáns da liberdade de Xan Leira, dinos:

Así como recoñecen del a arte que tiña, como artista e todo iso, quero que recoñezan a súa bondade, que para min era a virtude máis grande que tiña, a de ser bo.
Era, sen dúbida, o mellor valor que tiña, para min e para todos, a bondade ... El dicía: que non había ninguén tan malo que non tivese algo bo, e ninguén tan bo que non tivese algo malo. Téñollo oído dicir moitas veces.

Buscar a parte boa que todos levamos dentro ... en fin, non teño palabras ...
Recoñecer que, como seres humanos que somos, todos podemos cometer erros, todos podemos facer dano aos demais.
(Por certo, unha capacidade de compresión que é parte esencial do galeguismo, como o habemos poder comprobar cando vos fale das reaccións de Otero Pedrayo, de Del Riego e de Ramón Piñeiro ante o comportamento de Vicente Risco tralo alzamento golpista do 36)

Cópiovos dous anacos máis que mostran a faceta humana de Castelao. Xosé Neira Vilas, en Crónicas galegas de América (Rolda primeira), na páxina 127, no capítulo: "Basilio Álvarez en Nova Iork", fálanos da morte de Basilio Álvarez no Hospital Español de Tampa no ano 1943, e sigue contando:

Pero no seu longo e penoso exilio estivera tamén en Nova Iork, onde coincidiu con Castelao en 1940. Víanse cada noite na casa de Galicia. Con eles tamén estaba: Francisco Marcos Raña, outro exiliado (do Carballiño, que fora oficial de complemento do exército republicano).
Contoume Marcos que mentres Castelao sobrelevaba como podía o amargo contratempo da perda da guerra, e tecía soños de futuro para o seu país galego, Basilio era un home vencido, derrotado polas circunstancias e coa saúde en creba:
-O seu sistema nervioso estaba destrozado e choraba por calquera cousa.
Naquelas horas de lecer disque xogaban ao dominó e procuraban non ‘aforcarlle’ a Basilio o nove dobre. Pero, ás veces, distraídos, aforcábanllo e el rompía a chorar.
-Basilio ..., ¡Ai, Basilio, caracho! –terciaba Castelao, consolándoo-. Escoita, Basilio (e Castelao botábase a cantarlle unhas coplas tan picantes que Basilio trocaba o pranto en risa. Ría a cachón).
Tales eran os días en Nova Iork –os penúltimos da súa existencia- de Basilio Álvarez, o gran batallador agrarista, o fundador de Acción Gallega.

Cópiovos unha última anécdota, na que podedes ver a enteireza de Castelao en momentos moi difíciles para el (unha enteireza que me recorda a de Romakof cando Víctor Campio e dous dos seus irmáns o colleron para metelo nun taxi e entón el díxolles ... (de Romakof heivos falar outro día) ). Manuel Rivas en O blog de Rumbar no número 1147 d’A Nosa Terra (21 ao 27 de outubro de 2004) dinos o seguinte:

«Contra a morte. O Oftalmólogo Manuel Sánchez Salorio, sabio da vista e do profundar, achégame a un texto para min descoñecido sobre Castelao. É a crónica dos seus derradeiros días en Bos aires, escrita por Victoria Armesto. Outra cambra, ao lela, no músculo dos circos concéntricos. Nos seus mellores intres, esa muller narra con electro-termia e, como se dicía no campo da festa das boas orquestras, qué ben ameniza. Velaí un Castelao en loita contra a doenza que é quen de retrucar a un brután que lle aconsella ir morrer onde naceu: “A Galiza quero ir virir, non a morrer”. Un Castelao que cando o trasladan para unha operación final, a da lobotomía (“a sección do lóbulo central do cerebro para evitar a conciencia da dor”), aínda vai facer rir ao afundido Rodolfo Prada, pois bótase a cantar o retrouso de La verbena de la paloma, imitando o paso chulo de don Hilarión: una morena y una rubia/hijas del pueblo de Madrid ...
Á parte do anecdotario deses días finais, toda a obra de Castelao pode verse como unha loita contra a morte. Contra morte de Galicia e contra a derrota da Humanidade. Loitar pola xustiza e a liberadade era o seu xeito, a mellor maneira, de ser patriota e cidadán do mundo.

Unha loita contra a morte de Galicia.

Palabras cheas de forza estas do blog de Rumbar de Manuel Rivas, unhas palabra vibrantes, verdadeiras, intensas, unhas palabras coas que hoxe remato este post.

Madrid, xoves, 19 xaneiro, 2006

2009-07-06T16:26:00.000+02:00

Amigo Víctor,

Levo en Madrid dende o día 8 e xa hai tempo che pensaba escribir, pero á final voume enleando e enleando ...

O primeiro, darche as grazas por todo. Pasei un estupendo día en Ourense que sempre hei lembrar (e que espero repetir). A documentación que me diches xa sabes que para min é moi importante e que a hei gardar con todo o cariño. As que para min teñen un maior valor simbólico son as de Leuter (que sei que era un dos que ían as tertulias con Risco, creo que no Miño), a do pai de Ben-cho-shey e a de Otero Pedrayo. A do pai de Ben-cho-shey púxena a carón do fillo (no medio dunha biografía que teño de Ben-cho-shey, que lle fixo Xesús Alonso Montero. Teño que confesar que esa biografía de Ben-cho-shey 'sóubome a pouco', para min é unha pena que non conte máis cousas sobre a súa vida). A que máis me gustou e, en certo sentido, me emociona, é a de Otero Pedrayo, porque el é para min unha das persoas que máis admiro.

Lin o conto que me pasaches ('O voo da anduriña'). Está ben, aínda que a min non me soen gustar moito os contos 'con enigma' dende o principio pois neses casos dáme a impresión de que 'a construción' da historia ten máis importancia que a propia historia (esta é, evidentemente, unha impresión miña). No teu libro Escritos en do menor hai moitas historias que consiguen chegarme moi adentro (que para min son unha especie de contos ou de 'bocetos de contos').

Merquei o libro (con DVD) sobre os Carrilanos, e xa vin que saes con Manolo Deus. É un documental moi bo, gustoume moito.

O outro día merquei a biografía que fixo Otero Pedrayo sobre Cuevillas. Aparece unha foto da casa de Cuevillas, e, polo que comenta no pé da foto, a casa debe ser, das dúas que me indicaras, a que está á esquerda (a que é máis estreita). Tamén merquei unha escolma con artigos de Cuevillas. Gocei moito dos seus artigos: polo que conta, por como o conta, e polo seu riquísimo vocabulario.

Respecto á novela (sobre o galeguismo na posguerra), agora mesmo estou a deixar que toda a información que teño vaia pousando. O que si me dei conta é que ese é un fío do que tiras ... e tiras ... e non acaba. Iso é algo bo, pois un aprende moitas cousas interesantes e enriquecedoras, pero, no que respecta a escribir unha novela, penso que é perigoso pois pode levar á dispersión e a que a cousa non dea rematado. Así que vou deixar un tempiño (non moito) para que a cousa, 'os fíos', vaian 'recompoñéndose', de maneira que queden os que consigan 'transmitir' máis ao lector.

Coméntoche un exempliño dos moitos fíos/relacións que van 'nacendo' e que se van cruzando. Cando lle botei unha ollada ao número especial da RAG (o que me diches o outro día) que fala da visita de Niceto Alcalá-Zamora á Coruña para a inauguración do momumento a Curros, eu, nese momento, era a primeira noticia que tiña sobre o tema (sobre esa inauguración). Un pouco despois comecei a reler a biografía de Carlos Casares sobre Otero Pedrayo. Esa biografía ten unha introdución de Marino Dónega e, nesa introdución, Dónega comenta que coñeceu a Otero Pedrayo xustamente na inauguración dese monumento a Curros Enríquez. Este 'fío' non é ninguna historia en si, pero o que me chama a atención é que me vou enterando dalgunhas cousas (como a inauguración) por diferentes camiños (e case simultáneos): un, o número da RAG que de diches ti; e o outro, a introdución a esa biografía de Otero Pedrayo.

Déixote por hoxe, Víctor. Recordo que a operación de cataratas tíñala o día 11. Espero que todo fose moi ben e que xa esteas ben de todo e con moitas enerxías para gozar de 'Auria'.

Unha forte aperta,
Daniel

Otero Pedrayo na homenaxe a Lamas Carvajal

2009-07-02T12:20:00.000+02:00

¿Que lle ocurriu a Otero Pedrayo nos actos adicados á lembranza de Lamas Carvajal?

Encontrei esa pregunta no libro Un epistolario de Ramón Piñeiro, nunha carta datada en Lugo o 17 de novembro de 1949. Pero a resposta non estaba nese libro. Foi na biografía que Carlos Casares escribiu sobre Otero Pedrayo onde a encontrei, xustamente na páxina 177, onde di:

En novembro de 1949 cúmplense cen anos do nacemento de Valentín Lamas Carvajal e a cidade de Ourense disponse a rendirlle oficialmente homenaxe. Con tal motivo, o Concello programa un ciclo de conferencias, no que invita a participar a Otero, e a inauguración dun monumento ao popular poeta e periodista ourensán. O día 11 pola mañá celébrase un acto solemne no Teatro Avenida, ao que asisten as autoridades provinciais e locais baixo a presidencia do gobernador civil. Otero pronuncia o discurso da velada en castelán e del di que “a Lamas Carvajal no puede recordársele solo, hay que poner a su lado, formando el cortejo de los iluminados, a Nicomedes Pastor Díaz, a Pondal, a Rosalía, a Curros …”, segundo transcribe o diario local, que por razóns obvias omite na lista o nome de Castelao, que Otero incluira no cortexo citado. Ao gobernador non lle gusta a alusión ao exdeputado e político galego exiliado e hai algún momento de tensión, que non transcende apenas máis alá do círculo de persoas próximas a el.

Pedrayo sabía que citar a Castelao naquel acto era unha provocación. ¿Por que o fixo? ¿Había algunha razón especial? De novo, para atopar a resposta tiven que viaxar a outro libro. N’Os anos escuros, na páxina 50, Xosé Luis Franco Grande dinos:

Naturalmente, as súas referencias a Castelao [as de Ramón Otero Pedrayo] eran continuas. Pero don Ramón nunca nos facilitou datos moi concretos relativos á vida de Castelao. A súa referencia a Daniel era dun misticismo total. E este misticismo envolvía a conversa e non precisaba referirse a feito ningún. Non deixa de ser curiosa esta actitude de don Ramón, que por aqueles anos non pronunciaba unha soa conferencia na que non aludise a Castelao. Lembro que nunha ocasión, por estes anos, Méndez Ferrín dixérame, ao rexistrar este feito, que don Ramón fixera a promesa de que, sempre que interviñese nun acto público, falaría de Castelao. O certo é que así se producía sempre don Ramón, dicindo sempre que el non era máis que unha ponte entre Castelao e a nova mocidade.

O libro de Franco Grande é (en certa maneira) outra cara do prisma. Quero dicir que me permitiu achegarme a Ramón Piñeiro dende o punto de vista das vivencias dos rapaces que chegaban a Santiago por aqueles primeiros 50. Das cualidades de Otero Pedrayo que admiro (e son moitas) cítovos dúas: fidelidade (neste caso a Castelao, o irmán ausente) e valentía (porque Pedrayo era consciente de que citar a Castelao naquel contexto era unha provocación e podía ter consecuencias para el).
Carlos Casares continúa o relato do que pasou aquel 11 de novembro de 1949:

Pola tarde ten lugar a inauguración do grupo escultórico realizado por Failde no xardín do Posío. Presiden novamente as autoridades e entre os asistentes hai agora certa profusión de camisas azuis. Otero, pese a todo, fala en galego e pronuncia entre outras as seguintes palabras:

"Lamas amou este xardín como amou a língua galega, língua noble na que o rei Sabio cantou á Nosa Señora. Moitas cousas, aínda as máis sólidamente afincadas, pasan e desaparecen co tempo; pero a poesía galega vive e perdura ao traverso dos vates que lle diron valor universal á lírica da nosa terra".

O discurso en galego, a alusión ás cousas solidamente afincadas que pasan e desaparecen, engadidos ao incidente da mañá, provocaron a irritación de algúns dos elementos presentes. Cando as palabras de Otero chegaban ao final, o gobernador civil, visiblemente molesto, enviou un emisario ao director da banda de música para que interpretasen o “Cara al sol”. As autoridades e algunhas persoas ergueron ostentosamente o brazo, pero a actitude valente e digna de Otero, que escoitou o himno en silencio e cos brazos caídos, foi imitada pola maioría dos asistentes, que ao finalizar o rodearon e acompañaron hasta a súa casa da rúa da Paz.

De novo somos testemuñas da súa valentía, unha valentía que, na situación descrita (o ano 49 e en presencia das autoridades e dos falanxistas) destaca fondamente. Pero había algo que me chamou a atención … ¿Por que Pedrayo falou pola mañá en castelán e pola tarde en galego? ¿Había algunha razón? Foi (de novo) noutro libro (outra peza dun crebacabezas que eu ía construíndo pouco a pouco mentres lía a documentación) onde encontrei a resposta. En Oteriana, na páxina 71, Alonso Montero, referíndose ao que pasou ese día na homenaxe a Lamas Carvajal, dinos:

Nesa “crónica” [refírese Alonso Montero a un artigo que publicara anteriormente sobre Pedrayo] non maticei que don Ramón, no discurso da mañá, representaba, en ausencia do presidente, Manuel Casás, á Real Academia Galega, razón pola cal falou en castelán, daquela a língua interna e externa da Academia, especialmente nas intervencións do señor Casás … Xa publicado o meu artigo, Victoria Álvarez Ruiz de Ojeda pon nas miñas mans un documento (en fotocopia) moi valioso para interpretar correctamente os dous discursos do 11 de novembro de 1949: unha carta de don Ramón a don manuel Casás, escrita dous días despois dos sucesos, na que lle explica o seu comportamento idiomático. Na carta acláralle que utilizou a língua galega só no discurso da tarde, discurso –precisa- no que xa non representaba á Academia, xa só se representaba –con tódalas consecuencias- a si mesmo.

Como puidestes comprobar no post de hoxe, foi a través de diferentes e variadas lecturas como fun encaixando as pezas para comprender mellor cousas da nosa historia que, penso, nunca deberiameos esquecer.
Detrás desa homenaxe a Lamas Carvajal aquel 11 de novembro, hai fidelidade a Castelao e hai, sobre todo, unha gran valentía para defender o noso idioma nunha situación tremendamente difícil.
Detrás desa homenaxe, detrás dese acto de valentía, está Ramón Otero Pedrayo, unha figura cunhas cualidades humanas realmente excepcionais.

Novoneyra

2009-07-01T10:39:00.000+02:00

Parada de Moreda, Courel, 19 de xaneiro de 1930 - Santiago de Compostela, outubro de 1999

Estes días teño no meu poder un libro interesante. Trátase dun libro de poemas galegos inéditos que é, ó meu ver, o máis interesante libro que se escribiu en galego nos tempos derradeiros. Non se asemella á poesía usual. Canto máis se le, máis bonito resulta. Gustarache moito pola súa extraordinaria sobriedade. Chámase Os eidos. O autor é o poeta Novoneyra. Recolle con maravillosa sinxeleza a vida e mais o ambiente do Caurel. Inantes de llo devolver, mandareicho a ti para que o coñezas. Tamén nel se utiliza o espléndido vocabulario do Caurel, que agora, con Fole e con Novoneyra, entrará de cheo na literatura galega. Este inclúe un “Glosario” de voces que é moi interesante.

Iso era o que lle dicía Ramón Piñeiro a Del Riego o 21 de marzo de 1953 (páxina 77 de Un epistolario de Ramón Piñeiro).
Nese epistolario hai máis referencias a Novoneyra, algunhas, cheas de dozura e encanto, coma esta, dunha carta datada en Compostela o 7 de xaneiro de 1954:

O Novoneyra ándalles lendo polas noites Os vellos non deben de namorarse ós paisanos do Caurel. Di que a quen máis impresiona é ás mozas novas e mais ás vellas. Mentres que elas fían, el vai lendo, pero chega un intre en que deixan de fiar e quedan emotivamente présas na lectura. Despois contan contos de pantasmas e aparecidos, que é o premio que recolle Novoneyra. Está encantado con Castelao, a quen non coñecía.

Cópiovos outra máis (dámos un salto ata o 30 de decembro de 1968) na que se fala dos comezos de Novoneyra na literatura infantil (e tamén do xurdimento da literatura infantil en galego):

O libro de Casares quedou marabillosamente ben. Comeza a xurdir unha literatura infantil en galego. ¡Cousa curiosa! Días pasados recibín uns poemas de Novoneyra e dime que ten escritos dez contos infantís. Como ves, semella que sonou a hora da nosa literatura para nenos.

Na documentación que lin para contar a vida de Ramón Piñeiro, encontreime con máis referencias a Novoneyra. Na páxina 84 de Os anos escuros, Xosé Luis Franco Grande fálanos dun ciclo de conferencias que decidiron organizar os rapaces que pasaban pola mesa de braseiro de Xelmírez 15, 4º. Foi no inverno de 1957 e o título dese ciblo foi “Homenaje a la poesía gallega”, e a finalidade era poñer de manifesto que había unha poesía galega que se iniciaba nos tempos medievais e que chegaba aos xoves poetas das Festas Minervais [unhas festas nas que se premiaban obras literarias e que daquela se celebraban na Universidade de Santiago].
Foi Novoneyra quen abriu ese ciclo de conferencias, e abriuno con estas palabras:

“Miñas donas e meus señores”

Como nos conta Franco Grande (na páxina 87 de Os anos escuros):

Nin nós mesmos podiamos concibir que se puidese falar galego en público. Río Barja e mais eu encollémonos nos nosos asentos. Aquilo era unha bomba. Pero a forte personalidade de Novoneyra dominou o ambiente. Recitou con mestría os poetas dos Cancioneiros, dicía os seus poemas como se fosen propios, tanto que os poemas de Torneol ou de Bernal de Bonaval semellaban dos nosos días e, en poucos minutos, aceptabamos como natural o seu parladoiro galego. Isto ocorría o día 22 de febreiro de 1957.

(Esta é a pequena homenaxe que lle quería facer a Uxío Novoneyra, ao que se lle dedica o día das Letras do vindeiro ano. Novoneyra demostrou valentía e compromiso, e sobre todo demostrou un grande amor por Galicia e por esta enorme riqueza que é o noso idioma.
Mañá heivos falar dunha persoa que tamén ten unhas cualidades excepcionais, realmente excepcionais: Ramón Otero Pedrayo).

Poida que fose o medo

2009-06-30T09:40:00.000+02:00

Poida que fose o medo
(ou se non era medo era algo parecido)
se cadra cansazo ou poida que ansiedade, escoitaba os seus pasos, escoitaba a súa voz, a noite instalada nos corredores que pouco a pouco se foron enchendo de sombras, a noite xa instalada no meu cuarto, a monxa
-Ten que durmir
eu incapaz de durmir
(o máis probable era que fose medo)
eu no hospital mirando para a parede talmente como me pasou aquel día cando pouco despois de baixar do despacho do director empecei a sentirme estraño, de súpeto era como se eu fose outro, sen gana de falar, sen gana de saír nin de participar nas tertulias, sen lle facer caso aos amigos, sen lle facer caso a Tomás que viña a cada pouco á miña cela, sentaba ao meu rente
-É que non pensas saír en todo o día?
e o doutor pedíndome que non parpadease, que non me movese, o doutor examinándome cunha lampadiña, poñendo cara seria, eu sen facerlle caso cando dixo
-A situación é mala
e a monxa entrando e saíndo, o eco dos seus pasos indo e vindo polo corredor, o eco da súa voz suspendido no aire, a monxa que volveu un pouco máis tarde para comprobar se xa durmía
-Quere que lle feche as contras?
sen comprender que non era a claridade o que me impedía durmir, sen comprender que non era o ruído dos seus pasos nin tampouco eran os ruídos da noite, que era eu, que non paraba de recordar, que non paraba de mirar para aquelas imaxes
(tamén de Lugo, e eu
-Por que Lugo?)
e sei que era Lugo porque vía a Muralla e a Praza Maior, e sei que non eran imaxes do ano 35 porque tamén estaba o Cilistro, os dous no bar Moderno ou se non era no Moderno era no bar Madrid, e había máis xente, e pouco a pouco todos foron marchando ata que só quedamos nó-los dous, o Cilistro parecía nervioso, apoiou os cóbados na mesa, mirou para min con mirada insegura, tusiu un pouco, e despois dun cacho
-Como ves a situación?
(eu no hospital mergullado nuns recordos que en realidade eran imaxes e que eu non sabía por que aparecían, como tampouco non o souben cando estaba no cárcere e tamén xurdiron recordos que eran imaxes e que eu vía na parede talmente coma se houbese un proxector, unhas imaxes que eu seguiría a ver aínda que a monxa fechase as contras, porque non era o ruído dos seus pasos nin o ruído da noite o que non me deixaba durmir, era eu)
estaba ilusionado e esperanzado, díxenlle ao Cilistro que ...

(No post anterior falábavos do estilo que utilicei, dos fíos. Acabo de vos copiar o comezo do capítulo III de Fendas na escuridade, a primeira parte de Ramón Piñeiro. Os días ocultos para que teñades unha idea sobre que son os fíos (neste caso: o hospital, o cárcere, Lugo) e o que vai pasando en cada un deses fíos. Nesta novela intentei ser un simple intemediario, deixar que fosen Ramón Piñeiro e Víctor Campio (a través deses 'fíos de lembranza') quen nos falasen da súa vida, das súas loitas, dos seus medos, das súas ilusións, e sobre todo dos seus esforzos para conseguir unha Galicia máis dona de si)

(A información que aparece na novela tomeina de moitas lecturas: biografías, libros de entrevistas, autobiografías, gravacións, epistolarios ... Libros que moitas veces me absorbían tanto que ... , ben, o que vos quero dicir é que un día lendo Un epistolario de Ramón Piñeiro eu (nese momento ía no metro cara ao traballo) estaba tan abstraído (talmente como Piñeiro no comezo deste capítulo III) que cando erguín a vista do libro, cando mirei ao meu redor, tardei tempo en decatarme de donde estaba(foi como unha especie de viaxe no tempo, algo que me pasou moi poucas veces en todos estes anos indo e vindo polas entrañas desta cidade, mañá cóntovos)).

Como se o tempo fose algo que ...

2009-06-29T15:38:00.000+02:00

O luns 5 decembro 2005 Víctor Campio contábame unha visita que lle fixera a Xosé Tobío Mayo:

O outro recordo refírese á derradeira vez que o vin. Fora eu coa miña familia, nunha viaxe, á beira do Atlántico para amosarlle o mar de Corrubedo e, ó pasar por Esteiro, pareime con el. Vino moi desmellorado. Estaba obsesionado con que lle devolveran o que lle roubaran: o tempo que botou na Arxentina sen dar clases e o seu diñeiro correspondente.

Esa frase impresionoume. Dalgunha maneira, na miña mente comezou a dar voltas a idea dunha persoa que dende a altura da vellez mira cara atrás e pensa (e retoma ese pensamento unha e outra vez) que lle deberían devolver o tempo que lle roubaran.
Ese foi o comezo ...
Digo que foi o comezo porque, case sen decatarme, despois de ler ese correo, escribín isto (que é o comezo de Nesta hora sen voz, a segunda parte de Ramón Piñeiro. Os días ocultos):

Quería que lle devolvesen todo o que lle roubaran: os cartos que perdera de gañar, os anos que tivera que pasar lonxe da terra, o libro que estaba para imprimir
(quería que lle devolvesen o tempo, como se o tempo fose algo que )
eu ía nun coche vello coa muller e coas fillas, fixeramos aquela viaxe porque lles quería ensinar o mar, as dunas, a auga de Corrubedo
e de súpeto
(-Aquí, nesta vila, vivín case tres anos)
os recordos que daban voltas ao meu redor, as meniñas que estaban cansas, o coche que non era cómodo, era pequeno, atravesamos rúas estreitas, subimos costas e baixamos costas, vimos o mar
(se estirabamos os brazos, case que o podiamos tocar coas puntiñas dos dedos)

Dos correos que me enviaba Víctor Campio, houbo moitos que me impresionaron e que me emocionaron (xa vos contarei), pero, por algunha razón, este ‘empuxoume’ a escribir …
(a idea do paso do tempo ..., a idea de recuperar o pasado … ¿podemos recuperalo dalgunha maneira? ¿pensades que si?)

Unha das moitas cousas que me aportou Víctor Campio con estas mensaxes foi algo moi importante para min, algo moi importante para esta historia: a maneira de contala, o estilo. Ese estilo naceu xustamente do correo do que vos acabo de falar.

Sen dúbida, unha das partes máis importantes de escribir unha historia é encontrar o estilo, porque usar un estilo ou outro pode facer que unha historia chegue ou non, que teña forza ou non.
O estilo tomeino (dentro das miñas posibilidades e limitacións) de António Lobo Antunes, un dos grandes escritores do noso tempo, realmente impresionante, gústame moito por como combina os fíos dunha historia e tamén porque na súa escrita utiliza recursos da poesía, como son a musicalidade e o sentido do ritmo. Creo que o del é un estilo moi adecuado para contar lembranzas: un empeza a contar algo, xurde unha asociación de ideas, pasa a contar outra cousa, xurde outra, e outra, e despois vai volvendo ao fío inicial (é dicir, primeiro enfía o nobelo e despois vaino desenfiando). Está claro que detrás desa asociación de ideas, en ‘apariencia’ automática, está o esforzo, detrás hai unha arquitectura que o lector non debería percibir, pero que está aí.

Quén me ía dicir a min, mentres lía e relía algúns dos seus libros, que ía coñecer a Lobo Antunes aquel 20 de abril de 2006, cando me acheguei a aquel estrado cun exemplar de A morte de Carlos Gardel na man, e el mirou para o libro algo sorprendido, e entón, sen deixar de fixar en min os seus ollos dun azul profundo, preguntou …

Co permiso do enterrador

2009-06-25T19:53:00.000+02:00

Manter a tensión, facer que o protagonista se enfronte a unha situación complicada, de maneira que o lector se pregunte: ¿e agora? ¿que é o que vai pasar?
(E intente atopar a resposta na seguinte páxina, e despois busque na outra, e despois … ).
Mentres lía a vida de Del Riego (e tamén a de Ramón Piñeiro, que lin algún tempo máis tarde) aconteceume iso moitas veces.
Preguntábame: ¿e agora? ¿Que é o que vai facer?

Na páxina 86 de Camiño andado, Del Riego relátanos o que pasou aquel día. Era outono do 39 e había pouco que volvera da guerra. Nese momento acababa de coller o tren con destino a Vigo porque en Santiago (onde vivía coa familia) estaba ameazado polos falanxistas e tiña a esperanza de comezar unha nova vida en Vigo no bufete de Valentín Paz-Andrade.
Aproveitando que o tren parou na estación de Redondela, Del Riego baixou, mercou o Faro de Vigo e nel encontrou unha noticia que o deixou desconcertado. De súpeto tiña que tomar unha decisión, sabendo que dispoñía de moi pouco tempo e que do que fixese dependía o seu futuro. Se cadra, tamén a súa vida …
A pregunta que se plantexou el nese momento, era:

¿Debería regresar á cidade de procedencia, onde perigaba a miña integridade? ¿Ou sería máis conveniente continuar ao punto de destino, onde non contaba con ninguén a quen dirixirme?

E eu, como lector, tamén me plantexaba esa pregunta.
O motivo da súa inquedanza era que no Faro de Vigo dese día se informaba de que Valentín Paz-Andrade fora préso por cousa dun escrito saído do seu bufete e no que defendía os dereitos dos carniceiros.
Eu tiña curiosidade por saber que era o que ía facer Del Riego. ¿Seguir o seu camiño? ¿Volver para Santiago?
Finalmente decidiu seguir cara a Vigo e esperar que alí a situación mellorase.
Porque en realidade, pouco máis podía facer.
Só esperar.
Fortaleza. O que quero dicir é que fai falta moita fortaleza para non derrubarse nunha situación de ameaza case constante.
Porque esa era a situación.
A través de mediadores que ían visitar a Paz-Andrade ao cárcere, Del Riego foi recibindo información sobre cal ía ser o seu traballo no bufete, centrouse na tarefa, pero …
(unha ameaza que non paraba, que sempre andaba a revoar, case constante).

Tódolos días Del Riego chegaba cara ás nove da mañá ao bufete e alí comezaba co seu labor. Pero, tal como relata na pax. 132 de O río do tempo:

Pasada unha media hora, máis ou menos, desque chegaba ao despacho, soaba o teléfono. Mesmo ao dependurar o auricular, escoitaba unha voz grosa e anónima con esta pregunta: “¿Sabe vostede que está a vivir co permiso do enterrador?”

Vaia frase ¿non vos parece? Sen dúbida ten moita forza porque resume ben o que era, durante aqueles primeiros anos do franquismo, a vida da xente perigosa para o Réxime.
Para min frases coma esa e situacións coma a de Del Riego en Redondela mirando desconcertado o que poñía no Faro de Vigo, teñen moita forza. Dalgunha maneira, despois de lelas, era como se estivesen a chamar por min e a dicirme: “Tesnos que meter na historia que queres contar”

O problema (había un problema, e nada pequeno) era que había tantas escenas e tantas situacións que me pedían entrar na historia, que eu … ben … non sabía como redemontres podería facer para que entrasen todas (e que non estivesen moi apretadiñas).
Porque claro … eu lía un libro … e aparecían (moitas) escenas e situacións que me chamaban a atención. E cando lía outro … aparecían máis. E se lía outro … ¡tamén aparecían!

Afortunadamente, ademais de ler libros, a partir dun momento empecei a ler correos electrónicos, moitos correos (algún día heinos contar e dígovos cantos son).
O primeiro chegou aquel 3 de agosto e comezaba así: “Son o Exaborío do foro … “
Eu, a verdade, sentía que me estaba a facer un regalo. E sempre lle respondía agradecéndolle o que me contaba, e pedíndolle que me contase máis (¡pero mira que son egoísta!).
Pois si. Quería saber máis porque coas cousas que me contaba eu aprendía. Aprendía sobre a vida, sobre o compromiso, sobre a xenerosidade, sobre a dignidade. E tamén me emocionaba.
Unha pregunta … ¿Credes que é posible coñecer a unha persoa a través do que escribe? Eu penso que si (dacordo, depende, porque se o que escribe son cartas comerciais …, en fin, pois non). O que si vos podo asegurar é que naquelas mensaxes que me chegaban, eu percibía unha persoa sensible, xenerosa, humilde, con moi bo corazón. E non me equivoquei.
Varios meses despois de que comezasen a chegar aquelas mensaxes coñecín por fin á persoa que mas mandaba, coñecín a Víctor Campio Pereira, gran poeta e amigo.

Sen novidade na fronte

2009-06-24T17:46:00.000+02:00

¿Por que haberá palabras que chegan tan adentro de nós e que nos conmoven tanto?
¿Por que será que algunhas palabras teñen tanta forza que mesmo consiguen algo tan complicado como é trasladarnos a un tempo que non foi o noso e que (xustamente por esa razón) difícilmente podemos comprender?
Non recordo cando foi.
Poida que no ano 97 ou no 98. Daquela eu tiña o costume de lles regalar libros en galego a toda a familia. Unha brazada de libros. Ben, en realidade eran os Reis Magos quen llos regalaban, pero coa condición de que os escollese eu; e como sempre fun moi guiadiño, aceptábao de bo grado e alá ía dar unha voltiña ata Santiago, entraba en Couceiro e pasaba un bo anaco buscando ‘o libro adecuado para cada quen’. Se é complicado facelo para unha persoa, figurádevos para 15 ou 16 persoas …

Aínda que non recordo se foi no ano 97 ou no 98, recordo ben a súa imaxe, recordo velo camiñando por entre as mesas, moi encorvadiño, tal e como o vira nalgunha fotografía.
Antonio Fraguas.
Eu (cousas da timidez) miraba para el pero facendo coma quen que non miraba (xa sei que é difícil, pero ás veces (hei de admitilo) fago cousas tan difíciles coma esa ou aínda máis difíciles).
Coñecíao por algún libro que lera e tamén polos xornais e sentía unha gran admiración cara a el.
Cando marchou, un pouco despois, eu volvín ao meu particular Sudoku (atopar ‘o libro adecuado para cada quen’) .
Un día souben da súa morte, o 5 de novembro de 1999. E entón recordei aquel día, aquel momento.
Volvino encontrar uns anos máis tarde.
Non sei … foi estraño. Porque (podédemelo crer) realmente el estaba alí, comigo.
Para me documentar sobre Ramón Piñeiro e a súa época merquei moitos libros. Un deles titúlase: Testimonios de una represión. Santiago de Compostela. Julio 1936 – Marzo 1937. E foi aí, nese libro, onde me volvín encontrar con Antonio Fraguas. Na páxina 98 relata a súa experiencia sobre os días da Guerra Civil. Este é o seu testemuño:

“Hai unha novela de Remarque sobre a guerra europea, a Gran Guerra. Titúlase: Sen novidade na fronte. A min preguntáronme moitas veces cal era o episodio que máis me gustara, o que mellor comprendera. Para min é o momento en que o protagonista chega á súa casa, ve os seus libros e non lles dá importancia. Di: “Non ten valor”. A súa mentalidade truncouse. Isto é o que nos pasou a nós, aos que estivemos aquí, aos que vimos o Movimento e aturamos a guerra e a posguerra. Non fomos á guerra, non nos militarizaron. Vivimos, como dicía aquel francés cando lle preguntaron tras o dominio do terror. “¿E vostede onde estivo?” El contestou con gran filosofía: “Eu vivín”. E eu digo o mesmo ca el".

Estas palabras (non sei por que) emocionáronme, metéronse moi dentro de min.
Posiblemente vos estaredes a preguntar … ¿E por que Daniel nos fala hoxe de Antonio Fraguas? ¿E por que nos conta todo isto?
Pois porque aínda que en Ramón Piñeiro. Os días ocultos non falo da guerra (só de maneira puntual e indirecta), o certo é que para comprender o esforzo realmente heroico dos galeguistas naqueles tempos é moi importante que sexamos conscientes do trauma que supuxo a Guerra Civil. É importante que comprendamos que naqueles momentos o medo que sentía a xente era enorme.

No primeiro post faleivos da documentación. O certo é que a forza de mercar libros e máis libros (e máis libros e máis libros e máis …) o que estaba a conseguir era meterme nun sarillo.
Póñovos un exemplo.
Ramón Piñeiro estivera na guerra, de maneira que merquei libros sobre a guerra ... E nun deses libros, no párrafo que vos comentei, Antonio Fraguas fala doutro libro: Sen novidade na fronte, de maneira que tamén o merquei ...
E tiven sorte. Quero dicir que se en Sen novidade na fronte se falase dalgún outro libro que me puidese aportar algo, se cadra tamén o mercaba …
(Agora que o penso, se seguise por ese camiño, poida que non dése escrito esta historia, pero seguramente acabaría tendo unha especie de biblioteca universal).
¿Que como fixen para saír deste labirinto? Pois por unha “casualidade bonita”, a través dunha persoa que coñecín nun foro, unha persoa que (era o 3 de agosto de 2005) me mandou un correo electrónico no que dicía ...
(Un correo do que vos quería falar hoxe, e si, é certo, tedes razón, prometéravolo, pero … terá que ser mañá … )

Unha historia épica

2009-06-23T15:24:00.000+02:00

Hai pouco estiven a ler unha historia épica: Canción de hielo y fuego, de George R. R. Martin. Un auténtico folletín, pero moi ben escrito. Cunha maneira de contar moi orixinal: relata a historia dende o punto de vista de varias personaxes, de maneira que nas nosas mentes, a través dos diferentes prismas, das diferentes vivencias, pouco a pouco imos compoñendo a historia, encaixando as ‘pezas’. Iso, xunto a outros elementos, fan que a historia sexa realmente adictiva.

O curioso (o realmente curioso tendo en conta a extensión desa historia) é que non me gustan moito as historias épicas. Mellor dito: hai algo nelas que non me gusta: as batallas, as loitas, a violencia; e sen embargo hai outra parte que si me gusta: o feito de que existe un perigo inminente e que o heroe ou protagonista se encontra nunha situación na que o seu mundo está a piques de desaparecer, e el ten que abandonar a tranquilidade da súa vida normal para enfrontarse a perigos descoñecidos.
E intentar vencelos.

Seguramente habédevos de preguntar … ¿pero por que redemontres nos fala Daniel dunha historia épica?
Porque … a ver …(seguirédevos a preguntar) Daniel no post anterior dicíanos que estaba a piques de comezar as súas vacacións (era o verán de 2005), e falábanos do mar, das praias, dunhas cuncas de albariño … Pero sobre todo nos falaba dun correo que esperaba con moita ilusión.

O correo. Si. Despois cóntovos o que pasou. Pero agora tan só vos quería comentar o seguinte: que hai historias épicas que non o parecen. E se non o parecen é porque os heroes non se enfrontan nunha ‘batalla decisiva’ a un monstro enorme, tan grande coma unha montaña e con sete cabezas e con …

Non. Na historia épica da que vos quero falar ese monstro non existe, e tampouco non hai unha batalla ‘decisiva’. O que hai é unha loita continua e teimosa; unha loita na que, case sen que o ‘inimigo’ se decate, os heroes van conseguindo pequenos obxectivos. Un día consiguen un. Outro día consiguen outro. Así día tras día. Sen parar.
Un día e outro día. Sempre traballando con valentía, con xenerosidade, con ilusión. Sobre todo con ilusión.
Con todo isto o que vos pretendo dicir é que a novela Ramón Piñeiro. Os días ocultos en realidade (no fondo) é unha historia épica: a historia da loita que levaron adiante Ramón Piñeiro, Del Riego, Illa Couto, Otero Pedrayo, …
Eles e moitos máis. Porque cada día eran máis (porque, segundo pasaba o tempo, a semente ía agromando).

Pero hoxe … en fin … a miña idea era falarvos dun correo electrónico … O que quería era dicirvos que eu estaba xa no Grove, que levaba uns poucos días de vacacións, que era o 3 de agosto de 2005 e que ese día consultei a miña conta en hotmail. E entón vin unha mensaxe de alguén que non coñecía. E pensei que se cadra era …
Abrín o correo. E estas foron as primeiras palabras que lin: “Son o Exaborío do foro … “

(Uff. Dáme a impresión que este post xa é abondo extenso …
Mañá sígovos contando. Prometido).

Un foro de Vieiros

2009-06-22T14:55:00.000+02:00

Un día (era xullo de 2005) entrei nun foro de Vieiros no que se debatía sobre un tema que eu acababa de ler na documentación: a situación de opresión do galego nos anos da posguerra. Alguén (nunha páxina web que agora non recordo) afirmaba que durante o franquismo o galego non sufrira represión.
Eu copiei no foro un anaco de libro A xeración Galaxia de Francisco Fernández del Riego. Era este:

"Pouco antes, o 31 do mes de decembro de 1951, íase celebrar en Vigo unha sesión da Real Academia Galega para lle dar ingreso na corporación como membro numerario a Gómez Román. O encargado de responder ao discurso era Otero Pedrayo. Ambos os dous prepararan e tiñan escritas en língua galega as súas intervencións. Pero no momento de se iniciar a apertura do acto, recibiuse unha comunicación gobernativa prohibindo que un e outro académico se expresasen no noso idioma."

E tamén comentei:

Penso que ese anaco é realmente significativo (porque é significativo que se PROHIBISE usar o galego DENTRO da Real Academia Galega (en decembro de 1951!!); iso dános unha idea de como estaba a situación).

Entre a xente que participou nese foro, chamoume moito a atención un dos testemuños. Era dunha persoa que vivira a época sobre a que eu estaba a ler (nos libros de Del Riego, no de Franco Grande e noutros) e sufrira a represión.
Cópiovos un anaco desa intervención:

Autor: Exaborío Data: 29-07-05
Vai falar un home que tén setenta e sete anos e que a pesares diso anda metido de náufrago nestes mares do Internet. ...
E vou ó caso. No ano 55 ou 56 (non me lembro ben) un fato de rapaces xuntabámonos nunha taberna da miña cidade. Eramos rapaces con inquedanzas literarias e galeguistas. Ocurriusenos publicar unha revista (bilingüe) que se titularía "Xente Nova". Buscamos o material (artigos nosos e tamén de Otero Pedrayo, de Cuevillas e doutros persoeiros, que llos fomos pedir á súa casa ... Presentámonos na casa do censor ....

Esa persoa sufrira a represión, coñecera a Pedrayo e a Cuevillas ... ¡vivira unhas realidades que eu só coñecía a través dos libros!

Exaborío, que era o pseudónimo que utilizaba no foro, seguiu a comentar cousas que me impresionaban e que me emocionaban.
Cando os participantes deixaron as súas últimas opinións sobre o tema e o foro xa non deu máis de si, eu non quixen deixar pasar a oportunidade de coñecer a esa persoa que estaba detrás do pseudónimo Exaborío. De maneira que deixei o meu correo electrónico no foro coa esperanza de que se puxese en contacto comigo.

O verán xa estaba avanzado e xusto eses días collín as vacacións e marchei para O Grove. Tiña a esperanza de que esa persoa me escribise, sentía moita curiosidade por saber quen era e desexaba coñecer máis cousas sobre o que lle pasara naqueles anos.
No Grove esperábanme unhas semanas coa familia, esperábanme as praias, esperábanme unhas cuncas de albariño nas tabernas do porto, esperábame o mar.
E, se cadra, tamén un correo …
¿E el chegaría?

Pequenos milagres

2009-06-19T13:47:00.000+02:00

Como unha botella que un pousa na babuxiña, sen saber se o mar a vai levar lonxe, ou se a vai empuxar de volta cara á terra.
Podería ser.
O certo é que un nunca sabe. Porque o mar ten as súas reglas e (tamén) os seus caprichos.
A botella é … este feixiño de palabras. E o mar é … internet.

En todo caso, dicir que este blog parte dunha necesidade, dun sentimento enorme de admiración e de gratitude cara a unha xente que, en tempos tremendamente duros, fixeron cousas moi importantes para Galicia. Pequenos milagres. Ou non tan pequenos.
E tamén parte do desexo de comprender, de compartir, de aprender.

Déixovos tres palabras: “Os días ocultos” (se cadra suxírenvos algo, non sei).
E tamén vos deixo un anaco que escribín nun foro de Vieiros en xullo de 2005:

“Hai uns meses lin unha crítica n'A Nosa Terra' (feita por Xulio Ríos) sobre o libro Os anos escuros, de Franco Grande. Lin o libro e desa maneira coñecín unha etapa da historia recente de Galicia na que, nunha situación moi difícil, houbo xente que se esforzou por que as cousas fosen a mellor.
As vivencias desas persoas espertaron en min unha grande admiración cara a eles. Logo lin varios libros de Fernández del Riego (Camiño andado, O río do tempo) e iso fíxome descubrir nel a unha persoa cunha enorme capacidade de traballo e sacrificio por Galicia (dun traballo 'posibilista', no que os avances eran lentos, e sempre a base de sacrificio e de teimar, de non perder o alento). “

Ese foro (qué cousas ten a vida ¿non si?) abriume unha porta importante. Eu daquela intentaba escribir unha historia (mellor dito: estaba a darlle voltas e máis voltas a unha morea de documentación para (se cadra - poida que - tal vez - etc. etc.) algún día escribir unha historia.
Hei de admitir que naquela altura eu estaba bastante-moi perdido. Porque a documentación da que dispuña era cada día máis, e porque non sabía como utilizala para enfiar unha historia.
Pero aconteceu algo … (“unha casualidade bonita”) que me axudou a saír daquel sarillo no que me metera.
Outro día cóntovos.

Boa fin de semana a todos. Por aquí, en Madrid, xa estamos a abafar. E inda non comezou o verán …