A lareira apagada

Chegou co seu netiño buscando o acougo do meu banco á sombra do tilo aromático. O neto de seguida se perdeu polos recunchos do xardín, na súa bici, entre o rechouchío dos paxaros e o atordoado rebumbio da rapazallada. Sentouse con dificultade, ladeou a boina e miroume de esguello. Tiña ganas de falar, notábaselle, pero non se atrevía. Mais axiña se destapou a pracer cando eu o provoquei.

"¿Que como me chamo? Eu chámome Paco e sonlle de Celavente, ó pé das últimas serras da Ramalla, alá nas terras do Bolo. ¿Que por que me vin de alí? Non polo meu gusto, señor. Vin chamado pola voz do meu sangue. O sangue turra moito, dígollo eu. Miña filla casou aquí, na cidade, e vinme con ela Porque dígame vostede que facía eu, vello e soíño, alá naquela casa deshabitada, xa sen a compaña da miña xente, xa sen ninguén dos meus. Aquilo era un inferno de lembranzas, señor. As lembranzas son unha manda de corvos roéndonos os adentros. Agora vivo aquí, coa miña filla, e coido do meu netiño. ¿Que se me afago? ¡Non, señor, non! ¡Nunca! Estou aquí mal que me pese. O sangue turra moito, é certo, pero a terra tamén chama por nós desde as súas raíces máis fondas. A terra sempre chama por nós a berros. Eu ás veces teño que tapar os oídos para non escoitar desde aquí a chamada a berros do meu Celavente".

Miroume desde unha infinita lonxanía. Tiña toda a quentura da súa infancia labrega derramada nos ollos. Proseguiu:

"Eu nacín e crieime nunha aldea, ó pé do lume da lareira. ¿Vostede sabe como se fai alí a bica? Contareillo se non lle importa, que me parece que contándollo regreso de novo a aqueles tempos. Escoite e verá. Primeiro amásase a fariña na artesa, a xeito de bolo redondiño. Límpase a pedra cunha xesta e colócase alí o bolo, envolvido en follas de figueira, de cepa ou de verdura. Logo cóbrese de brasas mesturadas con borralla para manter a calor. De alí a pouco xa está feita a bica, que nós lle chamamos "bolo do lume", coa súa codia amarela, co seu miolo amolecido e con sabor a gloria bendita, a pura gloria do ceo. Partímola en cuarteiróns e esmigallámola no leite. Mesmiño arestora, rememorando o seu feitío, parece que aínda estou a gorentar no padal o seu alamio".

Aparece o neto, montado na súa bici, conseguindo do avó a merenda: "Abuelo, tengo hambre". O home saca un "donuts" do fardel de plástico e dállo á criatura. Desacóugase no banco mirando para o rapaz, que xa se perde, alleo e feliz, polos recunchos do xardín. "Mire que merenda, Santo Deus, pura porcallada. Aínda por riba fálame en castelán, a min que son o seu avó e que nacín en Celavente. Que mesmo non parece neto meu, que parece feito de encargo alá nas terras dos maragatos. O meu mundo verdadeiro, señor, acábase no mundo da miña filla".

Saca do bulso do chaleco o seu reloxo de cadea e mira a hora. "Téñome que ir. A miña filla chega agora do traballo e quero estar con ela. Volvo por aquí outro día e falareille, coa súa venia, dos encantos, da serpe chuchona, do pote das papas, da cañota de Nadal, do meigallo, do enganido, do aire do sapo ou da maneira de se trocar de home en trasno. Vostede é dos meus, señor. Noteillo a través da conversa. Ou moito me equivoco ou vostede tamén naceu e se criou coma min nalgunha aldea, ó pé do lume da lareira".

Ergueuse do banco e foise ranqueando -a boina ladeada, as pernas coma aixadas- cara ó piso da súa filla. O neto, na bici, diante del.

(Este artigo, publicado en "La Región" o 27-IX-1995, está recompilado no libro: Escritos en do menor. Copiéivolo hoxe aquí porque penso que a mellor maneira de coñecer a Víctor Campio é a través da súa propia voz.
Aínda que sobre Víctor falo na segunda parte da novela, para ter unha visión máis completa nada mellor que as súas palabras, que nos permiten comprobar o bo contador de historias que é, a mestría con que consigue evocar as situacións, e que ademais mostran algo moi importante nun escritor: a súa sensibilidade).

Encontrar unha saída

A campá grande, a que marca as horas -cuxo peso aproxímase ás 14 toneladas-, e a dos cuartos, foron fundidas en 1989 en Holanda para sustituir ás anteriores, en silencio dende había décadas.

Esa información, que encontrei na páxina 46 do libro: Santiago piedra a piedra, chamoume a atención e 'impulsoume' a saber algo máis.
Esa foi a razón de que que o día 22 de xaneiro de 2007 eu enviase, ao enderezo do museo da Catedral, a seguinte mensaxe:

Bos días: Gustariame obter unha información sobre as antigas campás da Torre Berenguela, non sei se vostedes me poden axudar ou se me poden indicar alguén que me poida axudar.
Polo que lin, foi no ano 1989 cando se fundiron as dúas novas campás para a Torre da Berenguela, campás que foron colocadas en febreiro do ano 1990.
A miña pregunta é: ¿cando deixaron de funcionar as campás que había antes? (e que agora están no museo da Catedral)

¿Que por que o fixen? ¿Que por que quería saber cando deixaran de funcionar?
Os símbolos. Esa é a razón.
Naqueles momentos eu (entre outros 'camiños' para a novela) andaba a buscar símbolos que tivesen forza, que fosen unha especie de metáfora que me permitise describir unha vida, ou unha etapa dunha vida, ou unha relación de amizade ou ...

Na década dos cincuenta había en Santiago unha figura que brillaba con especial intensidade: a de Otero Pedrayo. E tamén estaba Ramón Piñeiro, que daquela era moito menos coñecido.
Dous días despois recibín a resposta:

Estimado señor:
Por el estado de conservación que presentaban, el 7 de septiembre de 1976 se tomó la decisión de parar el reloj. Así estuvo hasta que, tras un largo proceso, se colocaron las nuevas campanas del reloj y este volvió a dar las horas.

Esa información cadraba co que eu pensaba ... En principio podería valer ... Pero ¿que sabía eu das campás da Berenguela? En realidade, moi pouco. De maneira que seguín a buscar información. En Paseando por Santiago, de Xosé Luis Laredo, na páxina 51, di:

A torre do Reloxo, ou torre Berenguela foise erguendo a través de sucesivos engadidos ao longo dos séculos. Sobre unha base románica, que vemos xunto á porta das Praterías, mandou levantar o arcebispo Berenguel de Landoira –de aí o nome popular da torre-, no século XIV, o corpo principal da torre, que culminaría coa parte superior realizada por Domingo de Andrade en 1680, logo de acadar os 72 metros de altura. O primeiro reloxo foi colocado en 1522. En 1831 colocouse outro construído en Ferrol, que foi reparado en 1989. A campá de dous metros e medio de diámetro estaba considerada como unha das mellores do mundo, pero perdeu o seu son orixinal. Foi descolocada e trasladada ao Museo Catedralicio. Fora fundida en 1729 por Pedro de Güesmes. O 21 de decembro de 1989 fundíronse as novas campás en Asten (Holanda). A que dá as horas chámase “Xesús, Xosé e María”, e a que dá os cuartos a “Santa Bárbara”.

De maneira que, segundo a información da que dispuña e a que me mandaran dende o museo da Catedral, as campás deixaron de soar 5 meses despois de que morrese Ramón Pedrayo e volvéronse escoitar 6 meses antes de que morrese Ramón Piñeiro. Esa era a imaxe, o símbolo que eu quería utilizar: esa estraña coincidencia, esa curiosa case-simetría nas dúas datas.

¿Por que utilizar un símbolo?
Pois porque introduce outro nivel de lectura e porque permite que nos acheguemos ao que se conta dende outro ángulo: dende a irracionalidade, dende o misterio, dende a vida considerada como un crebacabezas do que intentamos, tamén coa axuda dos símbolos, encaixar as pezas.

Pero (estas son cousas que pasan cando un busca camiños, que é o que se fai cando un escribe) algún tempo máis tarde descubrín, despois de lle dar unhas cantas voltas ao tema, que esa imaxe-símbolo non me valía. Non sei explicar ben a razón. Se cadra porque ese símbolo das campás da Torre Berenguela non tiña forza abondo para o que eu quería contar. Se cadra porque non encaixaba ben na historia.

En todo caso, ao final os símbolos apareceron. Efectivamente, estaban aí, axexando detrás das páxinas do libro Da miña acordanza. No primeiro capítulo, na pax. 15, Ramón Piñeiro dinos:

Así, a primeira raiola que alumou a miña memoria quedou fixada na seguinte escena: nun recanto da cociña, miña nai fixo un recinto pechado de forma triangular con dous asentos longos apoiados por un extremo na parede e por outro unidos en ángulo, e dentro dese recinto meteume a min. Non lembro a operación de colocar os bancos nin a de me encerrar a min. O que lembro con viveza é o feito de estar dentro do recinto triangular e de percorrer moitas veces o longo dos dous bancos apoiando as mans neles; e teño a lembranza de que ese percorrido, que fixen moitas veces, faríao bastante á présa. ... A imaxe que teño –a primeira que ficou na miña memoria- é a de percorrer repetidamente e de présa os bordos internos dos bancos apoiando as mans nas táboas do asento. Unha lembranza illada.

Ben. Aínda que non o di explícitamente, é fácil deducir que quería saír. De maneira que velaí o tedes: o primeiro recordo, Ramón Piñeiro fechado nun recinto e correndo dun lado para o outro intentando encontrar unha saída.

Encontrar unha saída.

Esas tres palabras ... ¿poderían, se cadra, resumir unha actitude vital? (Neste caso en concreto: buscar unha saída para Galicia)

E tamén me chamou moito a atención este recordo:

Outra lembranza infantil que conservo é a de estar no carreiro da horta unha mañá de sol mentres miña nai lavaba a roupa na pía a carón do pozo. Eu era pequerrechiño e por iso me tiña preto dela. Púxome un gorro de tea para me protexer do sol. Lembro con moita viveza a sensación de alegría que me producía andar polo carreiro, debaixo das mazairas, pasando do sol á sombra e da sombra ao sol. Debeu ser a primeira vez que chegou á miña conciencia un sentimento de gozo asociado á luminosidade do sol, á sombra das mazairas e á sensación de andar.

Nesta frase chamáronme a atención dúas cousas. 1. Que fala de sentimentos (alegría). 2. Que asocia ese sentimento a ir do sol á sombra e da sombra ao sol.

A sombra ... poderían ser todas esas cousas que nos fan perder pé, tambalearnos, todos eses momentos en que nos deixamos arrastrar polo medo e a sensación de derrota.

E o sol ... poderían ser todas esas cousas que nos fan sentirnos donos do noso destino, protagonistas das nosas vidas, con poder para cambiar e mellorar aspectos que non nos gustan, aínda que para conseguilo sexa necesario actuar con teimosía e con moita paciencia, aínda que se dea a circunstancia de que teñamos que empezar unha e outra vez.

Pasar do sol á sombra e da sombra ao sol ... ¿Poderían esas palabras resumir unha actitude vital? ¿Poderían ser unha especie de símbolo que nos 'resumise' unha vida?

Eu, despois de ler moito sobre Ramón Piñeiro, estou convencido de que, efectivamente, a súa actitude vital foi esa: comezar unha e outra vez, non desistir, non rendirse, seguir sempre cara adiante, buscando camiños posibles, porque se un busca, porque se un non desiste, mesmo se se encontra en medio da máis abafante das escuridades, sempre (sempre) hai unha fenda pola que nos chega a luz.

E a esperanza.

E o futuro.

Unha norteamericana

Ourense, 18 novembro, 2006

Amigo Daniel: Lin a túa última mensaxe e penso que esta anécdota che pode interesar, collendo soamente, claro está, o que che vaia ben para a novela. Eu contarei todo tal como foi e me vaia saíndo, sen me preocupar da redacción, só para que ti saques o que che conveña. A cousa foi así:
Ano 1967 ou 68. Eu estaba de mestre en Madrid e tamén me adicaba a dar clases particulares para ingresar algúns cartiños máis no meu soldo. E un compañeiro (Xosé Luís Rivas, que agora se xubilou en Vigo de Inspector do Instituto Social da Mariña) díxome que había unha norteamericana que quería aprender o galego, pero que el non llo podía ensinar por non sabelo. Que se eu me atrevía, que nos cambiabamos esa clase. Eu dáballe a el unha das miñas (lingua, xeografía, historia, etc..) e el dábame o enderezo da americana.

Efectivamente, eu atrevinme. Non sabía moito galego, pero gustábame a idea. Naqueles anos case que non había gramáticas. Así que lle escribín a un amigo galeguista residente na Coruña (de "Xente Nova", Serafín Gómez Pato) para que me mandase algún material. Mandoume o libro Cousas de Castelao. O resto, a gramática, funa inventando eu cada día, segundo iamos lendo "Cousas".
Presenteime na casa e saiume unha muller relativamente nova, casada e con dous ou tres fillos. Vivía nun chalet cara o norte de Madrid, pero non recordo a rúa. Tampouco recordo o seu nome nin o dunha italiana moi amiga dela (nunca pensei que hoxe me gustaría tanto sabelo).
Cando lle preguntei o motivo de querer aprender o galego, foi cando me falou de Ramón Piñeiro (Jamón Piñejo, dicía ela). Díxome que o coñecera alá, en Norteamérica, nun curso ou algo así que el fora dar alá e que ela fora alumna súa e que se entusiasmou co galego e coa forma de ser do profesor, que lle falara de Rosalía, etc...e que colleran moita amizade. Estaba entusiamadísima.

Ela viñera aquí co su home e cos fillos para facer unha tese sobre "La Regenta" de Clarín. Andaba nese asunto e como lle sobraba tempo, quería aprender o galego. Púxenlle un precio baratísimo e empezamos. Sería un día si e outro non á semana. Nesto chega o seu home da rúa e empezan a falar en inglés. Semellaba que rifaban. Eu asusteime un chisco porque nos pillou no salón, os dous nun sofá, os fillos no xardín, e ela en bata de casa e non con moita roupa. E eran os anos sesenta. Total, que dalí a pouco ela diríxese a min e dime: "Dice mi marido que soy una "tirana" (esa foi a palabra que utilizou), que lo que le tengo que pagar es muy poco, que las clases en Madrid se cobran mucho más, etc..". Eu explícolle que si, que era moi pouco, pero que eu llas quería dar mesmo gratis por tratarse da miña lingua galega, e que se lle puxen un precio foi soamente simbólico, para darlle interés á clase, que se non, que llas darái gratis. Quedou a cousa así.
Outro día chegou tamén o marido e púxose a ver os debuxos de Castelao, que ilustraban cada peza, e empezou a falar con ela en inglés. E ela dime: "Dice mi marido que viendo estos dibujos, ya entran ganas de saber lo que dice el texto".
Recordo que lle facía tamén moita graza o verbo "falar".

Recordo que en Semana Santa quería ir a Galicia (invitada por Ramón Piñeiro), pero quería ir falando galego. Fixemos todo o que puidemos, pero o que se di falar galego non o falaba. Só algunhas frases. Pero en Semana Santa, de tódolos xeitos, foi a Galicia coa súa amiga italiana e estiveron alí con Ramón Piñeiro. Cando volveu contoume marabillas de Galicia. Recordo esta anécdota. Ían nun coche co R. Piñeiro e ela quixo ir a un servizo. Entón pararon fronte a unha casa e pedíronlle permiso á dona. Tivo que saír do servizo un fillo que se estaba afeitando. Cando saíu, quedou asombrada. Era festa no pobo e a dona da casa estaba invitando a Ramón Piñeiro a comeren todos alí. E comeron. Dixo que había comida a esgalla, que foi un gran banquete. Tamén recordo que lle fixo moita graza unha frase de Piñeiro referíndose á ensalada "Tiene buena cara" para dicir que tiña bo aspecto. En fin, veu contentísima de Galicia. A ela non lle cabía na cabeza que entrase nunha casa para ir ó servicio e rematasen comendo alí. Non o entendía.

Seguimos as clases ata xuño. Cando rematamos, ela díxome que na súa terra había o costume de invitar ó profesor a unha comida, así que ma ía ofrecer. En principio ía ser na súa casa, pero despois acordaron que fose no restaurante "As Meigas" (se mal non recordo estaba na rúa Liberdade). Ceamos alí ela, o seu home, a italiana e dous ou tres amigos máis. Cando nos despedimos, regaloume un cheque que fun cobrar ó seguinte día ó Banco Atlántico. E aí quedou todo.

Estoume sobrepasando no espazo, así que paro. Só dicirche que no libro Un velliño revoltado, de A. Tovar, vén unha carta particular que Ramón Piñeiro lle escribiu a Tovar e que este decidiu publicala ó final do libro. É moi interesante, pois trata a existencia de Deus. Se che interesa pódocha mandar. Un saúdo. Víctor

Un santo laico

Coñecín a Ramón Piñeiro pouco despois da morte de Franco, cando lle fun preguntar acerca da loita política clandestina que o levara ó cárcere en 1946. Recibiume con agarimo e respondeume sen a menor mostra de rancor nin de ansia revanchista. Cando nos separamos, pensei que estivera cun santo laico, unha especie de home máis aló das miserias históricas e das cotiás.

Volvín velo con frecuencia cando vin para Santiago de Compostela como delegado xeral da Axencia Efe en Galicia (1979-1983). Encontrei daquela un Piñeiro distinto, coa ollada posta no futuro da nosa terra, e non no pasado. Un Piñeiro sempre amable e sutil, bo observador, pero quizais cauteloso de máis cando falaba da actualidade política. Estaba claro que non lle gustaba o que vía, pero nunca mo dixo para publicar. Tivemos que compartir varios encontros e comidas para que aquel home prudente comezase a confiar. Mais cando o fixo sempre foi para non divulgar. Nembargante, aquel Piñeiro interesoume moito máis. Quizais deixou de ser o santo laico de antes, que non se metía con ninguén, e amosou o home culto, razoador e profundamente político. Un home que sabía ben o que non quería nin estaba disposto a transixir, aínda que ás veces dubidase sobre o xeito de conseguir o que anhelaba para Galicia. Era a súa maneira, en certo modo socrática, de facer política. Pero non era un home que cedese no esencial.

Este é o Ramón Piñeiro que coñecín –creo que ben- naqueles anos en que se debateu o Estatuto de Autonomía de Galicia e acadou a presidencia (Fraga mediante) o doutor Fernández Albor. Piñeiro foi elixido deputado, como independente, na lista de PSdeG-PSOE. Os galeguistas optaran por galeguizar coa súa presenza os partidos que se presentaban en Galicia. Piñeiro explicoumo daquela co seu pragmatismo habitual: “É a mellor opción simplemente porque non temos outra”.
Eu só lamento que a súa actuación política non fose sempre máis visible, porque o merecía. Quizais non podía selo daquela, non o sei.

El non quería ferir gratuitamente, pero tampouco se resignaba a calar o que pensaba. Iso convertíao nun agudo conversador confidencial. E nese espazo si que era posible coñecer o fondo das súas discrepencias con Valentín Paz Andrade, Celso Emilio Ferreiro ou X.L. Méndez Ferrín (implacable con el). “Difundir as nosas discrepancias, ¿a quen lle convén?”, preguntábame. Eu respondíalle: “A Galicia”. Ollábame con agarimo e negaba: “Non, só lles convén ós inimigos de Galicia”. Niso disentiamos, xaora. O meu concepto de xornalismo era outro. Mais o estratega galeguista era el, e sabía ben o que quería. Sempre o soubo. Sempre en Galicia. Non o parecía, pero foi un home clave.

Este que acabades de ler é un artigo que publicou Carlos G. Reigosa, co título de “Un santo laico”, o sábado 16 de maio de 2009 no suplemento Culturas de La Voz.
Comentábavos nun post anterior que segundo pasa o tempo imos coñecendo mellor a Ramón Piñeiro debido a que están a saír á luz novos libros, estudos, epistolarios, artigos en revistas e tamén en xornais, como é o caso deste que vos copiei hoxe.
Sobre Ramón Piñeiro queda moito por dicir. El, xunto con Castelao, é unha das figuras fundamentais da Galicia do século XX.

A miña idea cando comecei este blog era contarvos moito máis, e espero poder facelo algún día, pero será máis adiante. ¿Por que non agora? Pois en primeiro lugar porque axiña comezo as vacacións e ademais (esta é a razón fundamental) porque nestes momentos estou centrado nunha recolleita fraseolóxica que cada día que pasa me absorbe máis. Comeceina hai moito tempo e rematala nos vindeiros meses é unha das miñas grandes ilusións.

Moitas grazas a todos os que pasastes por este espazo de encontro arredor do galeguismo, da novela Ramón Piñeiro. Os días ocultos, de Ramón Piñeiro, de Víctor Campio e de tanta xente que participou no labor recobrador. Espero que axiña nos volvamos a encontrar.

Remato o post cunhas palabras de Franco Grande, tomadas da páxina 94 d'A ilusión da esperanza, e despois con outras de Piñeiro. Franco Grande, ao analizar a figura e a trascendencia de Ramón Piñeiro, dinos:

Só tendo a fe que Piñeiro tiña, e tamén o entusiasmo e a enerxía que ten demostrado, foi posible en anos tan facareños levar a tanta xente, nova e vella, a ilusión da esperanza. Se a min me preguntasen o que mellor fixo Piñeiro –e preguntáronmo moitas veces-, ou que fixo de bo para Galicia, non o dubido un intre: cando máis falta facía, cando semellaba que non había horizonte ningún, deunos a ilusión da esperanza.

As palabras de Piñeiro, que vos copio a continuación, corresponden a unha carta que lle enviou a Xosé Luis Allué o 26-IX de 1957 (recollida no libro: Cartas a un mozo galego). Nesta carta apréciase a súa sensibilidade (está preocupado polo estado de ánimo de Novoneyra) e, por suposto, apréciase o seu amor por Galicia.
Foi a Galicia a quen lle dedicou Piñeiro toda a súa vida cunha capacidade de entrega moi difícil de comprender e que soamente se explica porque estamos diante dunha persoa cunhas cualidades humanas (intelixencia, empatía, sensibilidade, capacidade de sacrificio) realmente excepcionais. Déixovos, pois, con Ramón Piñeiro:

Querido José Luis:
Hai moito tempo que non teño novas do Novoneira. O feito de que che teña escrito a ti paréceme de bo agoiro, pois se se preocupa dos demais -inda que seña pra lles facer reproches- é sinal de que non está vencido pola preocupación de si mesmo. En cambio estiven unhas horas co Camilo en Sarria, que nestes días estará examinándose en Madrid.

Os teus plans de rematar a carreira e vires logo pra unha capital galega produxéronme unha enorme ilusión. Vai chegando o tempo de que os novos comecedes a poñer man nos problemas da nosa terra. O voso alento e a vosa enerxía espiritual tonificarán enormemente todo o organismo vital que é Galicia. Hai rapaces novos moi bos –esa é a miña máis grande esperanza- que saberedes darlle un avance decisivo á nosa gran empresa común.

Aí estaremos (¿va que si?), traballando (con ilusión, sempre con ilusión) por unha Galicia cada día máis dona de si.

Da esencia da verdade

Temos o proxecto de traducir un texto filosófico ao galego para aniquilar dunha vez a tese insidiosa de Dámaso e outros, según o cal o galego só sirve para facer poesías ou para lles falar aos labregos, pero é inepto para facer ciencia ou filosofía.
Pensamos escoller un texto de Heidegger, por ser o filósofo de máis renome universal nestes tempos, e para darlle máis valor escollemos un traballo que non está traducido ao castelán e xestionamos, do propio Heidegger, un prólogo especial para a tradución galega.
Xa comprendes fácilmente que este plan responde a unha imprescindible e inapreciable “política da língua” que debemos levar a cabo con rigor. O noso intermediario é Domingo Carballo, amigo persoal de Heidegger, e que sería un dos firmantes da tradución.

A carta anterior está extraída de: Un epistolario de Ramón Piñeiro, en concreto das páxinas 36-37, e foi enviada dende Lugo o 15 de febreiro 1950. Son os inicios dunha estratexia.

Neste post fixen referencia á intelixencia coa que actuou Ramón Piñeiro. Digo intelixencia porque cos mínimos recursos dispoñibles, tratábase de obter o maior resultado posible.
¿Que cal era o obxectivo? Prestixiar o galego, demostrar que era unha língua de alta cultura, na que se podían expresar mesmos os máis entrambilicados pensamentos filosóficos.
Pouco a pouco o proxecto foi avanzando. Piñeiro mostrábase entusiasmado. Un ano máis tarde, o 16 de maio do 51, nunha carta enviada dende Santiago, dille a Del Riego:

Gran cousa é o de Heidegger.Vai resultar sensacional nos medios filosóficos, pois todos saben moi ben a súa resistencia a autorizar traducións. Neste caso, ademais, dálle moito máis valor o feito de que escriba algo para a nosa edición.

E xa, por fin, o 14 de febreiro de 1952, dende Lugo, dá a tan esperada noticia:

Aínda non marchei para Santiago. Aproveitei a ocasión de coincidir aquí co Celestino para lle dar remate á obra de Heidegger. Xa está traducida.

Xa o conseguiran. Despois de moitos esforzos, despois de moitas horas de traballo, tiñan diante deles o resultado. Por fin.
Pero a cousa (como veredes) non foi fácil.

O 7 de novembro de 1952, tamén dende Santiago, Ramón Piñeiro di:

Onte certificámosche os tres exemplares da obra de Heidegger. Está tan aquilatada que supoño que será ben difícil facela máis fiel. Eu estou ledo, pois penso que se Heidegger pode falar en galego (que vén ser coma se falase Kant ou cousa así), xa non haberá motivos para que os da escola castelá-pontevedresa sigan dicindo que se trata dunha língua de labregos.

Pero (como vos dixen) a cousa non foi fácil. O certo é que neses momentos nada era fácil. Os atrancos eran constantes. E para enfrontarse a eles facía falta moita fortaleza e moita temosía. E manter viva a ilusión, un alimento fundamental.

Comprender o pasado é algo moi difícil, tremendamente difícil. Dígoo porque tendemos a analizalo dende a perspectiva actual. E non podemos. Non debemos.
Dende a visión de hoxe cústanos, polo menos, comprender estas dúas cousas:

1. Que traducir un libro de filosofía puidese ter tanta trascendencia para o prestixio do galego.
Este punto, en certo sentido, quedou clarexado a partir do que se di na propia carta que encabeza este post: que naqueles tempos había moitos intelectuales, entre eles Dámaso Alonso, que afirmaban que o galego non valía como vehículo de cultura (non sendo para a poesía). En outras palabras: que non se podían escribir ensaios ou estudos científicos en galego (¿A que vos sorprende que un intelectual da talla de Dámaso Alonso afirmase tal cousa? A min, confésoo, déixame pampo. Pero si, pasou). E da mesma maneira que vos sorprende isto, tamén vos había sorprender a situación de desprestixio do galego naqueles tempos. Enorme. Como enorme foi o esforzo que tiveron que facer os galeguistas para superar esa situación.

2. De seguro que tamén vos ha custar comprender dende a perspectiva de hoxe que o Réxime dictatorial de Franco puidese poñer atrancos á tradución dese libro de Heidegger.
Ben. Certamente podería haber razóns. Quero dicir que podería tratarse dun libro 'subversivo'. Pero non foi o caso. Basta ler o informe que fixo o censor o 1 de decembro de 1952 (tomo este dato, e algún outro máis sobre o tema, do artigo: Ramón Piñeiro e a prohibición de traducir ao galego, de Xosé Manuel Dasilva, de en GRIAL 179). Velaquí tedes a opinión do censor:

“Es una conferencia de Heidegger sobre la esencia de la verdad, traducida al gallego, con introducción de los traductores … El lector opina que no hay inconveniente en autorizar su publicación”.

Segundo ese informe, o proceso para a publicación do libro podía seguir adiante.
Sen embargo, ese mesmo día unha autoridade superior denegou a autorización. ¿Por que?
Pois porque naqueles momentos, mesmo a tradución dun libro de filosofía coma ese era ‘perigoso’. Porque o obxectivo desa tradución (algo que o Réxime non ignoraba) era darlle ao galego un status de língua de cultura, con esa tradución o noso idioma adquiría un status que non lles agradaba.

Fortaleza e teimosía. Eses eran dous valores fundamentais para superar os atrancos. Seguir adiante. Non rendirse. Buscar novos camiños.

Un deses camiños foi a VIII Conferencia Xeral da UNESCO, celebrada no Uruguai en 1954, os galeguistas (coa axuda das colectividades galegas) aproveitaron para denunciar a situación de persecución do galego. E esa estratexia, segundo conta Alonso Montero no libro A batalla de Montevideo, tivo como consecuencia, entre outras medidas aperturistas, que se permitise a publicación de Da esencia da verdade.
A licencia, por fin, foi concedida o día 7 de decembro de 1955, aparecendo a tradución nas librerías nos primeiros meses de 1956.

Antes comentaba o difícil que é intentar comprender o pasado dende a perspectiva actual, dende as nosas propias visións e vivencias. Esta dificultade para comprender cal era a situación durante a posguerra (no caso que estamos a tratar: durante os anos 50) ten (entre outras) unha consecuencia perversa: que non nos permite apreciar o enorme esforzo da xente que viviu nesa situación e que con teimosía e xenerosidade conseguiron que o noso idioma acadase un status de língua de cultura, un status do que hoxe (afortunadamente) gozamos.

Beizóns pois para Ramón Piñeiro, para Celestino Fernández de la Vega, para Del Riego, para Ben-cho-shey, para eles e para todos os que traballaron nese labor recobrador, polo seu esforzo, pola súa xenerosidade, pola súa valentía.

Por tantas e tantas cousas.

Contade todo isto

Moitas veces intentei imaxinalo. Un rapaz no Ourense de finais dos anos 40 ou primeiros do 50. É novo. Está descrubrindo o mundo, intentando aprender. Faise preguntas.

A rúa na que vive é estreita, a casa de enfronte está moi preto. El é observador. Ás veces gústalle apoiarse no peitoril da ventá. Mira para a xente que pasa pola rúa. Tamén repara nos veciños. Son pobres. El sabe que apenas teñen para comer. Pero un día acontece algo que non comprende. A mesa está posta como se fose para unha festa (unha festa naqueles tempos de tanta miseria, unha festa nunha casa pobre), con mantel e con pan de Cea e viño e ...
¿Pero por que? ¿Que está a pasar?
El non repara no día que é: o 14 de abril. De feito, nin sequera sabe que ese día puidese ter unha trascendencia especial para algunha xente.
Pero aí, xustamente nese detalle (nesa data), está a clave.

Re: II república e guerra civil
Data: 19-08-05 23:44
Interesoume a túa mensaxe. Moitas das cousas que contas, eu pódoas constatar porque as vivín. Non necesito ir ós papeis (ós documentos), abóndame coa miña partida de nacemento. Nacín no 28. Vin moitas cousas.

Axudar a que non se perdan anacos de vida que nos din moito sobre a condición humana, sobre o que somos e sobre o que podemos chegar a ser. Sobre actitudes. Sobre valores como a dignidade a a valentía.
Loitar coas palabras contra algúns dos efectos do paso do tempo (contra o esquecemento) é unha das cousas máis bonitas de escribir.
Actuar de testemuña. Ser un intermediario.

Re: II república e guerra civil
Data: 20-08-05 10:42
Sigo entusiasmado coas túas intervencións. A referencia ó teu avó emocionoume, porque me devolveu ós meus tempos de rapaz, cando presenciei cousas moi semellantes ás que presenciou teu avó. Alédome moito de que haxa rapazas novas que se preocupen por aquela época histórica, para que a verdade quede no seu sitio e luza por enriba da "longa noite de pedra".
Un republicano que estivo condenado a morte e logo coa pena conmutada por moitos anos de cárcere e perseguido tódolos domingos por un falanxista que lle metía propaganda "roxa" no peto e que logo o levaba á comisaría para ser mallado por el mesmo e polos policías, un día díxome: "Vós sodes a esperanza de España. Contade todo isto".
Vivía fronte á miña casa, nunha rúa estreita, e eu vía desde a miña fiestra como tódolos anos, polo aniversario da República, a súa muller, sacando os cartos de non sei onde, facía un xantar especial, con mantel limpo, carne, viño e postre.

A miña contribución foi pouca cousa. Limiteime a contar o que Victor Campio me contou, facer que as súas palabras fosen tamén as miñas palabras. Foi el quen viviu eses momentos dende unha mirada chea de sensibilidade e desexosa de xustiza.
Pero (se mo permitides) déixovos coas súas palabras, descorrámo-lo pano, regalemos ben os ollos, amañémonos ben nos asentos. Escoitemos.

Re: II república e guerra civil
Data: 20-08-05 16:29
Precisamente o meu interese polas túas intervencións procede daquela anécdota do republicano e doutros casos semellantes vistos por min. E como eu nin me adiquei á historia nin á política, nunca os puiden contar publicamente, senón só entre os amigos da miña xeración, sen ningún valor testemuñal, únicamente como tristes recordos de vellos para matar o tempo nun parque, tomando o sol, ou nunha tertulia.
Entendo que ti celebres a festa do 14 de abril. Eu tamén a celebro, incluso nunha cea de moita xente (custa o cuberto perto de cinco mil pesetes das do meu tempo) con conferencia e con homenaxe a algún republicano máis ou menos famoso. Pero celebrar un xantar entre un home e uhna muller nas postrimerías dos anos cincuenta, contra vento e marea, en tempos de terror, no medio dun deserto político, cando todo parecía perdido para sempre, eles soíños contra toda a sociedade..... Celebralo así, na súa casiña, sen moito que botar á boca a diario, maltratado polos falanxistas e pola policía, sabendo o risco que corrían...
Un día (e xa acabo) o falanxista en vez de o levar á comisaría coma sempre, levouno rúa arriba cara o cimeterio. Entón el volveuse e preguntoulle ó falanxista: "Vostede a onde me leva?". "Cale e siga", díxolle o falanxista. Entón el, que ía esposado, pegoulle coas esposas un golpe na boca ó falanxista e botouse a correr facendo eses, para non ser alcanzado por unha bala, cara a propia comisaría. Alí explicoulle ós policías o que pasara e despois de recibir a correspondente paliza, mandárono de novo para a súa casa. Saúde e República.

Non quixen cambiar moito esas palabras (posiblemente tampouco non sabería). ¿Como melloralas conservando a forza que hai dentro delas?
De maneira que deixei que as miñas palabras fosen (apenas) o eco dunha voz. Un eco que nos enche de enerxía porque (é importante recordalo) a valentía e a dignidade son un alimento moi necesario. Sempre.

Re: II república e guerra civil
Data: 22-08-05 18:00
Contarei algún dato máis sobre aquel republicano perseguido por un falanxista, aquel que dixo: "Sodes a nosa esperanza. Contade todo isto".
Agora non me lembro do seu nome, pero pódese buscar nunha revista titulada ATEO (Asociación de los trabajadores de la Enseñanza de Ourense), que se publicaba na República (eu conservo algúns números soltos) e que era composta por mestres e mestras que logo, cando chegou o que chegou, foron todos depurados e represaliados. Alí, nesa revista, eu vin hai xa moitos anos algunha referencia sobre el. Tamén sei que escribía (antes da guerra, claro) artigos e que os firmaba co seudónimo de Romakof. Era (antes da guerra tamén, claro, despois foi presidiario) funcionario da Delegación de Enseñanza Primaria en Ourense. Dous ou tres días antes de morrer, a súa dona chamounos para que o axudásemos a baixar desde o seu piso a un taxi, pois tiña que o levar a un sanatorio para facerlle unhas radiografías (entón non había as facilidades que hai hoxendía). Fomos tres irmáns e sobrabamos dous. Non pesaba nada, podíase coller no colo coma un meniño. Cando o metemos no taxi, antes de nos dar as grazas e se despedir de nós, aínda tivo humor para nos dicir sorrindo: "Paréceme que xa estou moi ben, porque saio da casa a pasear". Que moral e que ánimo. Ós dous outres días, xa digo, morreu. Ninguén se enterou. Eu daquela tería dezaseis ou dezatete anos.

E por fin cheguei (chegamos) ao final do que se contou nese foro de Vieiros sobre ese republicano, unha información que Víctor Campio me relatou despois en varias ocasións e que deixou tamén reflexada nun artigo n'A Trabe de Ouro.

Contar o que me contaron. Ser un intermediario. Unha testemuña. Loitar (unha das cousas máis bonitas de escribir) contra os efectos do paso do tempo mediante a forza das palabras . Contade todo isto.

O centro de todos estes anos

Xelmírez 15-4º é o centro de todos estes anos, o eixo arredor do que xiran os acontecementos deste libro, a encrucillada na que conflúen todos os camiños. Nada do que neste libro se conta tería sentido ningún sen a mesa de braseiro de Xelmírez, 15-4º. Foi o centro da vida cultural de Galicia por varias décadas. Pero foi, en especial, o centro, o eixo e a encrucillada dos anos escuros. Penso que así queda mostrado no que levo dito, mais cómpre, ao meu ver, reparar amodo no que a mesa de braseiro de Ramón Piñeiro foi para nós, mesa de braseiro da que tanto se fala e ben pouco se ten dito.

As palabras que acabades de ler son da páxina 161 d' Os anos escuros, e nelas Franco Grande afirma que ese libro non tería sentido sen a mesa de braseiro, sen o que pasou alí.
O mesmo se pode dicir de Fendas na escuridade, a primeira parte de Ramón Piñeiro. Os días ocultos.
Porque o que pasou arredor desa mesa de braseiro é o que realmente eu quería contar: a historia dun esforzo enorme, tremendamente xeneroso, un esforzo que só podería levar adiante unha persoa cunhas cualidades humanas, intelectuais e de fortaleza mental realmente impresionantes.
Digo cualidades humanas e refírome a sensibilidade, empatía, capacidade de entrega.
Digo intelixencia porque era fundamental, cos recursos dos que dispoñían (practicamente inexistentes) e na situación na que se encontraban (nunha ditadura, despois dunha guerra brutal, co idioma galego desprestixiado e considerado por moitos inválido como idioma de cultura), era fundamental, digo, actuar con intelixencia para conseguir todo o que conseguiron. Digo intelixencia porque é a que nos permite (poñendo os pés na terra) que recoñezamos cales son os camiños e as decisións que nos poden axudar a avanzar.
E digo fortaleza porque facía falta fortaleza (e moita) para non derrubarse ante o peso abafante da realidade.

No post anterior copieivos un boceto do que podería ter sido o libro (de feito, ese foi un dos meus primeiros enfoques para escribir esta historia). A parte de Del Riego e de Carlos Maside tomeina das páxinas 113 a 117 d' O río do tempo. Se comparades ese estilo co do post Poida que fose o medo veredes que é moi diferente porque no post anterior (podédelo apreciar) hai unha eiva importante: a de querer contar moitas cousas (entre o que ía lendo, era moitas as que me chamaron a atención) e iso pode ter como consecuencia que a historia teña moitos datos, pero o inconveniente é que a 'narratividade', a axilidade narrativa, a capacidade para manter a atención do lector, se vexa moi prexudicada.

E a segunda eiva (a máis importante para min) era que no fondo o que realmente me interesaba transmitir e contaxiar ao lector era a admiración que sinto ante o enorme esforzo dos galeguistas durante os difíciles anos da posguerra.
Se tivese que buscar o centro dese esforzo (o centro de todos eses anos) sen dúbida sería Xelmírez 15, 4º, sen dúbida sería a mesa de braseiro.

En Un epistolario de Ramón Piñeiro, na páxina 20, nunha carta que lle envía o 20 de decembro de 1948 a Del Riego, dous meses e medio antes de saír do cárcere, Ramón Piñeiro dille:

Poucas cousas poden orixinar máis mágoa que o arredamento forzado do noso mundo auténtico; pois tal arredamento produce sempre a sensación de que che cortan as raíces. Soio unha viva fe ideal no valor inmorrente dese mundo noso é o que te pode salvar do esmorecemento espiritual. ¿Teremos folgos para acometer con alta cobiza e rexa vontade a empresa de superar a nosa actitude tradicional de pasivo lirismo cunha nova actitude de máis resonancias épicas? Iso sería entrar de novo na Historia, que é a meta irrenunciábel dos pobos que teñen conciencia de si mesmos.

Entrar de novo na Historia. Ese foi, xustamente, o obxectivo dese esforzo que, fundamentalmente dende a mesa de braseiro e tamén dende Galaxia, pouco a pouco, andando o tempo, se foi espallando por toda Galicia. O obxectivo era que Galicia, empezando pola súa cultura e pola súa língua, empezase a ter conciencia de si mesma.

Pero non era fácil.

Había cousas que me chamaban a atención no que lía.
Franco Grande fala n' Os anos escuros da ilusión que transmitía Ramón Piñeiro, da súa capacidade para motivar e para entusiasmar. Unha das cousas que me chamaba a atención era ... ¿de onde redemontres sacaba el as forzas? ¿Como era posible que, naquela situación na que todo estaba en contra, na que o futuro que intentaban construír era unha ilusión e pouco máis, como era posible, digo, que el tivese forzas? ¿Quen llas daba?
Forzas, recordemos, non soamente para motivarse a si mesmo, senón tamén para motivar e ilusionar aos demais. Que foi o que fixo durante todos eses anos.

Intentar comprender a vida dunha persoa non é fácil. Supoño que niso estades de acordo comigo. Seguramente nunca habemos chegar a comprender a Ramón Piñeiro na súa totalidade (nin a el nin a ninguén), pero tamén é certo que (a min estame a pasar) ímolo comprendendo cada día máis e máis. Porque segundo pasa o tempo dispoñemos de máis estudos, de máis perspectivas, de máis datos.

Un deses 'datos', que incrementou, se cabe, aínda máis a admiración que sinto por el, encontreino esta fin de semana, lendo o libro A reinvención da cultura galega, de Alonso Montero.
Ese dato (unha carta que lle enviou a Alonso Montero o 12-X-88) permitiume comprender a situación pola que estaba a pasar Piñeiro na década dos anos cincuenta (na que eran moi poucos os que estaban a participar nese labor patriótico, na que o traballo que había que facer era inmenso e ademais descoñecían se ese traballo daría froitos algún día).

Ás veces penso que a vida de Ramón Piñeiro (o seu nacemento ao galeguismo, a súa implicación na política activa durante os anos da República, a guerra, o que pasou xusto despois da guerra, os anos de cárcere), todo iso (dáme a impresión) foi como unha preparación para o papel que Ramón Piñeiro ía desempeñar máis adiante como eixo do noso renacer cultural (e político, pois non se pode separar unha cousa da outra).

Un renacer que (tal como lle dicía Ramón Piñeiro a Del Riego o 20 de decembro do 48 nunha carta dende o cárcere)
permitiu que entrásemos de novo na Historia, que é a meta irrenunciable dos pobos que teñen conciencia de si mesmos

Un ladrón que roubaba para salvar

Viunos dende a ventá. A xente corría. E el, sen saber cara a onde nin por que, tamén correu.
Non. En realidade sabía moi ben cara a onde se dirixía.
Baixou as escaleiras cunha bulsa feita de farrapos. Con esforzo deu avanzado por entre o barullo, por entre o desconcerto e o medo.
Chegou coma un sonámbulo ao número 15 da rúa do Vilar. Abriu a porta e comezou a amorear cousas e a metelas na bulsa. El era un ladrón que roubaba para salvar. Pero naquel momento non pensaba. Naquel momento non tiña tempo para pensar.
Fixo varias viaxes ata que conseguíu levar do número 15 da rúa do Vilar o que pensou que había que salvar.

El, Xesús Carro, o ladrón que roubaba para salvar, pensou que ese levantamento militar non era coma tantos outros. Neste estaban a pasar cousas terribles. Por iso fora ver ao xuíz . Había pouco que a imprenta fora precintada pola autoridade e o xuíz tiña a chave.
-O que hai aí dentro–dixéralle Xesús Carro, buscando un motivo que lograse convencer ao xuíz-, ten moito valor non só para min, senón para todos nós, para os católicos, para os que cremos en XesúsCristo: o Codice Calixtino.

A xente falaba nos cafés e nas rúas. Comentaban o que estaba a acontecer. Todos querían facer algo, pero non sabían o que. Ánxel Casal, o alcalde de Santiago, estaba en Madrid. Fora levar o Estatuto, aprobado en plebiscito unhas semanas atrás. E xusto neses momentos viña de camiño. Como aínda non chegara, o dirixente da Frente Popular fixo unha xuntanza no Concello. De seguida formouse un comité e alguén propuxo asaltar o cuartel do Hórreo. Camiño da praza do Obradoiro, Del Riego encontrara con Maside e nese momento ambos os dous estaban nesa xuntanza do Concello. Escoitaron, abraiados, a proposta de asaltar o cuartel. Dixeron que non tiña sentido, que era unha tolemia, insistiron en que aos militares éralles abondo con usar as metralladoras para abortar o asalto e facer unha auténtica escabechina. Aínda que tentaron convencelos, foi inútil. Mentres aquel fato de xente se dirixía ao cuartel, Del Riego e Maside marcharon para as súas casas.
Del Riego habíase acordar moitas veces daquel momento: a decisión de non participar no asalto salváralle a vida.

Cando Ánxel Casal chegou de Madrid, comentou que durante o traxecto a Compostela tiveran que pasar moitos controles postos polos militares sublevados. Dixo que o que estaba a acontecer era moi serio.
Mentres, naqueles primeiros días, na praza do Obradoiro amoreábase a xente. Algúns propoñían que repartisen armas. Os mineiros de Lousame querían tomar os centros de poder de Compostela. Ánxel Casal díxolles que fosen á Coruña para axudar aos que alí estaban resistindo. En realidade o que quería era que marchasen de Compostela para evitar unha traxedia aínda maior.
Os militares non tardaron en tomar o control da cidade. O comandante chamou a Ánxel Casal para lle dicir que o poder pasaba ás súas mans. Aseguroulle que non corría perigo ningún, pero el considerou que o mellor era marchar de Compostela e agardar, nun sitio tranquilo, a que as cousas volvesen ao seu.
Ninguén, naquel momento, sospeitaba ata onde había chegar o terror.

O día que prenderon a Ánxel Casal, el estaba na casa duns familiares en Melide. Uns falanxistas fórono buscar e levárono para o cárecere de Santiago. De alí (seguramente os mesmos falanxistas) sacárono varios días despois e asasinárono. Contan as testemuñas que Ánxel Casal se resistiu desesperadamente a saír do cárcere. Disque se agarrou coas mans aos barrotes para evitar que o levasen, pero os falanxistas bateron nelas ata que se tivo que soltar. No outro día apareceu en Cacheiras, preto de Santiago. Estaba nunha gabia. Morto.

Ánxel Casal, Camilo Díaz Baliño, Vítor Casas, Alexandre Bóveda ..., eles foron algúns dos moitos asasinados nos seguintes días.
Del Riego íase informando pola prensa e pola radio do que estaba a acontecer. Agochárase nunha casa e foi alí onde soubo da morte de moitos amigos. Entre eles, os que formaran o comité que decidira asaltar o cuartel. Todos estaban mortos. Para non derrubarse ante tanta morte e tanta crueldade, Del Riego tentaba mergullarse na lectura. Lía A montaña máxica, de Thomas Mann, buscando distraerse coa vida e os conflictos daquela xente, que vivían nun balneario, aillados da xente normal.
Intentaba non pensar na realidade, nas cousas que pasaran e no que estaba a pasar ao seu redor: a vida, a ilusión e o traballo de moitos anos tronzárase nuns poucos días.

O último exemplar da revista Nós, aínda sen encadernar, saíra clandestinamente da imprenta de Ánxel Casal, situada no número 15 da rúa do Vilar. Contiña unha homenaxe dos escritores galegos a Ánxel Casal, que tanto ben fixo polo libro galego. N’ O libro dos amigos, Otero Pedrayo cóntanos:
Unha vegada dixo Castelao, e foi en solene ocasión de tremaren fondamente dooridos os alicerces de unha esencial amizade:
-Casal por Galicia fixo máis do que todos nós.

Outro dos grandes fitos daqueles anos, o Seminario de Estudos Galegos, tamén finou os seus días. Os seus fondos foron parar ao Instituto Padre Sarmiento.
Nun artigo do día 2 de xaneiro de 1998 en La Voz de Galicia, Xesús Alonso Montero comenta a existencia dunha carta (datada no ano 1942) de Xesús Carro a Ben-Cho-Shey. Nesa carta dise que o último día do ano 41 o reitor da Universidade ordenara trasladar a biblioteca do Seminario para a Universidade. A biblioteca carrexouse nun carro conducido por un cabalo e tamén en cestas levadas por mulleres. Os libros, en moreas, todos misturados, ían caendo ao chan, sen coidado ningún. A xente, ao ver semellante espectáculo, quedaba pasmada e preguntaba que era iso. Os mozos porteiros respondían que era a biblioteca dos galeguistas.

No libro “Ánxel Casal e o libro galego", na páxina 381, dise:
“Xesús Carro camiñaba a pé polas rúas de Santiago detrás dos carros dos varrendeiros onde os levaban en moreas para a Universidade, apañando con agarimo de pai os tomos que caían ao chan”

En poucos días a morte, coa súa gadaña, acabou coa vida de moita xente. Os fascistas intentaron esmagar os proxectos e as ilusións, e para iso fixeron uso do terror.
Pero, afortunadamente, non puideron esmagalos de todo.
Porque quedou a semente, e esa semente non había tardar en volver agromar.

Agaila Lehassan

Semella talmente unha princesa de romance mourisco. Posúe tamén o engado feiticeiro dunha raíña moura encantada entre as fendas dun penedo, peiteando os seus longos cabelos cun peite de ouro. Eu xa vira esa cara exótica, esa expresión misteriosa, non sei ben cando nin onde. Tal vez foi na miña infancia, debaixo das augas batuxadas dalgunha fontaíña máxica na miña aldea de Garabás.

Chámase Agaila e, cando sorrí, debrúzaselle nos ollos toda a claridade do ceo de Zamur. De alí chegou, das areas e dunas do deserto. Viviu en loita cunha xeografía hostil: o sol tropical, a seca da terra, o calor abafante, a labazada do siroco, a picadela da xifa ou víbora cornuda ...

O deserto é un inferno. E dentro dese inferno a zona do Hammadal é a peor. "¡Que te condenen a vivir no Hammadal!" reza unha vella maldición árabe.

Pois no Hammadal vive Agaila, nun campamento de refuxiados, desde que lle roubaron a súa patria. Roubáronlla os marroquís de Hassan ante a pasividade do mundo. Agaila é unha moza saharauí, descedente de pastores nómades por parte das Laila Fátima, filla do Profeta (que a paz e a beizón de Alá sexan con el).

Agora está a estudar en Vigo, cunha bolsa da Xunta. Pero estes días vive aquí connosco, na cidade das Burgas. Veu para axudarlle no seu labor a Sidia Abelah, profesor en Tinduf e coordinador dos nenos saharauís recollidos por algunhas familias ourensás. "Axúdolle no que podo e, sobre todo, sírvolle de intérprete".

Agaila ten moi claro o futuro da súa vida: ser útil á comunidade na que vive. "Cando remate os meus estudos, volverei a Tinduf e traballarei a prol do meu pobo. Loitaremos ata conseguir o regreso á nosa casa".

Invítanos a tomar té, a Neves Franco e a min. Agradecémosllo como cortesía á súa enxebre hospitalidade islámica. Os recendos da infusión devólvenme ós anos mozos da miña estadía en Tetuán, entre os mouros do Rif, nun tabor de Regulares. Prégolle que o tomemos ritualmente, ó vello estilo árabe, en tres grolos prolongados e lentos: "o primeiro, porque é amargo como a vida; o segundo, porque é doce como o amor; o terceiro porque é suave como a morte". Ela acepta compracida iluminando cun sorriso os seus ollos onde se debruza, estremecido, o ceo de Zamur.

Entre grolo e grolo, relátanos a súa aventura co seu acento dialectal da "hassanía", a língua actual saharauí, que lle pon na voz a melodía dos xílgaros:

"Cheguei a Hammadal con tres anos, hai xa vinte. Nin pan nin auga nin mantas, vivimos á intemperie, domesticamos a furia do deserto, loitamos contra mauritanos e marroquís, ladroeiros da nosas terras. Foron anos de oufego, de carraxe e de miseria. Erguemos campamentos, abrimos pozos, sementamos plantas silvestres, construímos escolas e xuramos fidelidade eterna á nosa raza. Agora temos o apoio da ONU e o respecto do mundo. Estamos a piques de acadar, por medio dun referéndum, o regreso ás nosas terras. Alí xacen as cinzas dos nosos avós. Tan axiña como cheguemos, bicaremos o chan e loaremos a Alá. El é Grande, Clemente e Misericordioso".

Conmóvennos as palabras de Agaila, filla do deserto. Dentro de pouco acudiremos á Praza Maior para despedírmonos dos nenos saharauís que regresan a Tinduf. Nenos de rostro alegre, de mirada máxica, que levarán para o deserto de Hammadal, retida nas meniñas dos seus ollos, a imaxe da nosa cidade. Sobre todo, as súas fontes.

(Este artigo de Víctor Campio Pereira foi publicado o 24-VIII-1995 no xornal La Región. Posteriormente foi recollido no libro Escritos en do menor, nas páxinas 46 e 47.
Onte souben que a Víctor lle acaban de conceder o premio As Artes do Café Isaac polo seu labor poético, aínda moi pouco coñecido e pouco recoñecido, con poemas tan fermosos, tan intensos e emotivos, como Pai e Se chego no solpor. Pero o seu alento poético e a súa sensibilidade espállase tamén á prosa, como podedes comprobar no post de hoxe sobre Agaila Lehassan.
A miña idea era falarvos hoxe del, da súa calidade literaria e da súa calidade humana, pero á final decidín que fose el quen falase de si mesmo, preferín que o coñezades a través das súas propias palabras.
Unha forte aperta, Víctor, e noraboa por este premio tan merecido!)

Xelmírez 15, 4º

Unha mesa de braseiro cuberta por un tapete verde e varias cadeiras dispostas ao redor, varios andeis, un retrato de Beethoven, outro de Hegel
unha reprodución de anotacións musicais dun códice medieval e un debuxo a carbón que alguén lle fixo hai moito tempo
e ao fondo
(detrás da ventá da galería, talmente como un cadro impresionista, con esas cores difuminadas, case gastadas)
as vellas chemineas de Santiago, o musgo nos tellados ....

¿E por que (poida que vos preguntedes) camiñamos hoxe por debaixo dos soportais da Rúa Nova? ¿Por que vos pedín que entrásemos no número 15 desta casa da rúa Xelmírez? ¿Por que subimos, un a un, os 56 banzos?
Aínda que queredes saber, polo de agora non digo nada, sigo subindo as escaleiras ata chegar a esa porta que tan ben coñezo
e por fin xa estamos no cuarto andar diante dun letreiriño moi sinxelo, feito con letras de dymo, no que pon
(¿Véde-las letras, védelas ben?)
Ramón Piñeiro
de maneira que o que fago é coller o petador de metal e bato suaveciño porque a casa non é grande, e escoitamos uns pasos que se achegan, e é Isabel quen abre, dinos que nese momento el non está, que saíu facer uns recados, pero que podemos pasar
(que pase eu, que pasedes vós tamén)
Isabel sempre tan atenta, sempre tan amable, e mentres avanzo por este corredor tan estreito, vénme á cabeza unha pregunta que me fixen moitas veces, unha pregunta que vós seguramente tamén vos estades a facer
-¿Por que estamos hoxe aquí, que é o que buscamos?
e entón
de súpeto
(talmente como se acabase de saír dun soño)
decátome de que en realidade eu nunca estiven nesa casa, que nunca subín esas escaleiras, que nunca atravesei ese corredor
que nunca escoitei a súa voz vibrando nesa sala.

Pero (agora que o penso) creo que en certo sentido, que no fondo, en realidade, si estiven
aínda que fose de outra maneira, aínda que fose a través de outros ollos que pouco a pouco se foron convertendo nos meus propios ollos
(aínda que fose a través das palabras de outro que pouco a pouco se foron convertendo nas miñas propias palabras)
Si, recórdoo ben, recordo que foi Víctor Freixanes quen me trouxo aquí por primeira vez
(despois volvín máis veces, moitas máis veces).

De maneira que aínda que sexa un soño ou un espellismo ou algo que non acabo de comprender ben, sigo avanzando cara á mesa de braseiro, entro na sala
e vós
(que seguides ao meu lado, porque estades aí ¿non si?)
plantexades a pregunta que hai tempo que tedes preparada, preguntades:
-¿E por que Ramón Piñeiro? ¿E por que queres que sexa el quen nos fale do galeguismo durante a posguerra? ¿E por que non Otero Pedrayo? ¿E por que non Fernández Del Riego?
Estades confusos. Seino. E tedes máis preguntas:
-¿E por que quixeches que entrásemos na casa? ¿Por que queres que sentemos ao redor da mesa de braseiro se el non está aquí, se aínda non chegou, se poida que tarde en chegar?
E entón pídovos paciencia, dígovos que hai razóns para que sexa Ramón Piñeiro e non outro, pero que será outro día cando volas explique.

E entón dígovos, pídovos que
(se mo permitides)
o que máis me gustaría agora é vivir este momento como o vivín tantas e tantas veces
(tan só fechar os ollos e volver recordar as palabras de Víctor Freixanes na páxina 105 de Unha ducia de galegos, no capítulo no que entrevista a Ramón Piñeiro)
pídovos que
(por favor)
vos acheguedes á ventá da galería e que escoitedes, que soamente escoitedes:

A galería dá á rúa de Xelmírez e pódese ver a rúa Nova ata o cine Principal, os tellados vellos de Compostela, unha tenda de ceras na esquina que semella estar pechada sempre, coma morta, os campanarios (outra vez os campanarios, escuros, gobernados aquí polas altas torres da catedral, que queda un pouco á dereita). Axiña vén a noite polo mes de Santos. Chove a cachón, chove de abaixo pra riba, de riba pra abaixo, e a auga anda xa nas entrañas das cousas, escorregando entre as laxes de pedra, xurrando polas costas e esvaíndo as imaxes. Cando estiña, os cascarolos nocturnos saen dos seus currunchos e van coma fatos de carneiros calados polos granitos.

E a continuación, antes de fechar os ollos para sentir a tranquilidade que reina nesta sala, dígovos que non importa que Ramón Piñeiro non estea aquí neste momento, porque ha volver, porque sei que non ha tardar en volver.

Unha loita contra a morte de Galicia

No post anterior reproducín unha carta que lle enviei a Victor Campio pouco despois de coñecelo en persoa nunha visita que lle fixen a Ourense en Nadal de 2005-2006 e na que dicía o que xa contei en varias ocasións: que segundo pasaba o tempo, a documentación que lía sobre o galeguismo era máis e máis abundante e había moitas cousas que me pedían entrar na historia, pero evidentemente iso non era posible, todas non podían entrar, tiña que escoller.
A miña idea era escribir sobre o labor do galeguismo durante a posguerra, pero facendo referencias á etapa republicana. E aí entraba (e aí podería entrar, aínda que naqueles momentos non sabía como) Castelao.
Esa foi a razón de que o 14 de decembro de 2005 eu crease un arquivo no que recollín anacos de libros nos que se contaban cousas sobre Castelao que me chamaran a atención.

Vouvos copiar aquí algúns deses anacos, pero antes quería comentarvos algo evidente: ás persoas podémolas considerar dende diferentes puntos de vista, p. ex., a Castelao: como político, escritor, debuxante, ..., podemos centrarnos neses aspectos da súa vida, pero tamén nos podemos centrar no seu carácter, na súa maneira de ser. Das cualidades de Castelao como persoa é do que vos quero falar hoxe.
Na páxina 22 do libro A miña amizade con Castelao, Otero Pedrayo relátanos unha anécdota da época na que Castelao estudaba medicina na universidade:

Despois viviu na rúa do Castro ... Alí estaba con outros estudantes, e claro, naquela época había unha patrona, cunha gran chave que pechaba a porta e non se podía saír, e Castelao gatuñaba pola fachada e ía buscar viño para os compañeiros, para el non, porque Castelao foi un home que viviu sempre dunha maneira case ascética, sen regra, nin pola comida se preocupaba ...
A súa pasión era a conversa, porque lle gustaba acender nos demais como unha especie de caridade para que se manifestase o lucimento do seu espírito, que fervan os homes calados, os homes tristes, quería acender ao redor de si un lume de simpatía, un lume de ardor, por iso sempre ría, e esa risada era unha risa leda, era unha risa semellante a ese primeiro vento de primavera que se vai deslizando e que vai apañando e sementando sons agradables sobre as vastas outeiras ...

E un pouco máis adiante, na páxina 27 dese mesmo libro, Otero Pedrayo dinos:

Non lle gustaba toda forma de negación do amor. Porque Castelao foi todo amor. Por iso observaredes que as súas máis duras, os seus máis acedos debuxos, están contra os mantidos; os mantidos chámanlle en Ourense aos homes de aldea, ou non de aldea, que casan con mestras para que os manteñan, ou aqueles que casan con mulleres ricas para que os manteñan tamén.

Castelao é unha persoa admirable, única. Pola súa sensibilidade e polo seu compromiso político con Galicia. Pero tamén pola súa enorme bondade.
Na páxina 51 dese mesmo libro (A miña amizade con Castelao), Otero Pedrayo sigue falándonos de Castelao, da súa maneira de ser:

El sempre dicía de calquera:
-Mira, ao mellor éche bo.
Incluso dun cacique, e sobre todo cando o home ou a muller chegaban a grande idade, entón para el os vellos, aínda que fosen malos, eran uns anxos; por iso hai tan conmovedores exemplos de amor ‘conyugal’, velliños que se engañan por ocultar os estragos da idade, e por iso hai cousas tan fermosas nos debuxos de Castelao sobre os vellos.

Esa sensibilidade cara aos vellos e á xente que sufre ...
Teresa, unha das irmás de Castelao, na páxina 153 de Castelao e os irmáns da liberdade de Xan Leira, dinos:

Así como recoñecen del a arte que tiña, como artista e todo iso, quero que recoñezan a súa bondade, que para min era a virtude máis grande que tiña, a de ser bo.
Era, sen dúbida, o mellor valor que tiña, para min e para todos, a bondade ... El dicía: que non había ninguén tan malo que non tivese algo bo, e ninguén tan bo que non tivese algo malo. Téñollo oído dicir moitas veces.

Buscar a parte boa que todos levamos dentro ... en fin, non teño palabras ...
Recoñecer que, como seres humanos que somos, todos podemos cometer erros, todos podemos facer dano aos demais.
(Por certo, unha capacidade de compresión que é parte esencial do galeguismo, como o habemos poder comprobar cando vos fale das reaccións de Otero Pedrayo, de Del Riego e de Ramón Piñeiro ante o comportamento de Vicente Risco tralo alzamento golpista do 36)

Cópiovos dous anacos máis que mostran a faceta humana de Castelao. Xosé Neira Vilas, en Crónicas galegas de América (Rolda primeira), na páxina 127, no capítulo: "Basilio Álvarez en Nova Iork", fálanos da morte de Basilio Álvarez no Hospital Español de Tampa no ano 1943, e sigue contando:

Pero no seu longo e penoso exilio estivera tamén en Nova Iork, onde coincidiu con Castelao en 1940. Víanse cada noite na casa de Galicia. Con eles tamén estaba: Francisco Marcos Raña, outro exiliado (do Carballiño, que fora oficial de complemento do exército republicano).
Contoume Marcos que mentres Castelao sobrelevaba como podía o amargo contratempo da perda da guerra, e tecía soños de futuro para o seu país galego, Basilio era un home vencido, derrotado polas circunstancias e coa saúde en creba:
-O seu sistema nervioso estaba destrozado e choraba por calquera cousa.
Naquelas horas de lecer disque xogaban ao dominó e procuraban non ‘aforcarlle’ a Basilio o nove dobre. Pero, ás veces, distraídos, aforcábanllo e el rompía a chorar.
-Basilio ..., ¡Ai, Basilio, caracho! –terciaba Castelao, consolándoo-. Escoita, Basilio (e Castelao botábase a cantarlle unhas coplas tan picantes que Basilio trocaba o pranto en risa. Ría a cachón).
Tales eran os días en Nova Iork –os penúltimos da súa existencia- de Basilio Álvarez, o gran batallador agrarista, o fundador de Acción Gallega.

Cópiovos unha última anécdota, na que podedes ver a enteireza de Castelao en momentos moi difíciles para el (unha enteireza que me recorda a de Romakof cando Víctor Campio e dous dos seus irmáns o colleron para metelo nun taxi e entón el díxolles ... (de Romakof heivos falar outro día) ). Manuel Rivas en O blog de Rumbar no número 1147 d’A Nosa Terra (21 ao 27 de outubro de 2004) dinos o seguinte:

«Contra a morte. O Oftalmólogo Manuel Sánchez Salorio, sabio da vista e do profundar, achégame a un texto para min descoñecido sobre Castelao. É a crónica dos seus derradeiros días en Bos aires, escrita por Victoria Armesto. Outra cambra, ao lela, no músculo dos circos concéntricos. Nos seus mellores intres, esa muller narra con electro-termia e, como se dicía no campo da festa das boas orquestras, qué ben ameniza. Velaí un Castelao en loita contra a doenza que é quen de retrucar a un brután que lle aconsella ir morrer onde naceu: “A Galiza quero ir virir, non a morrer”. Un Castelao que cando o trasladan para unha operación final, a da lobotomía (“a sección do lóbulo central do cerebro para evitar a conciencia da dor”), aínda vai facer rir ao afundido Rodolfo Prada, pois bótase a cantar o retrouso de La verbena de la paloma, imitando o paso chulo de don Hilarión: una morena y una rubia/hijas del pueblo de Madrid ...
Á parte do anecdotario deses días finais, toda a obra de Castelao pode verse como unha loita contra a morte. Contra morte de Galicia e contra a derrota da Humanidade. Loitar pola xustiza e a liberadade era o seu xeito, a mellor maneira, de ser patriota e cidadán do mundo.

Unha loita contra a morte de Galicia.

Palabras cheas de forza estas do blog de Rumbar de Manuel Rivas, unhas palabra vibrantes, verdadeiras, intensas, unhas palabras coas que hoxe remato este post.

Madrid, xoves, 19 xaneiro, 2006

Amigo Víctor,

Levo en Madrid dende o día 8 e xa hai tempo che pensaba escribir, pero á final voume enleando e enleando ...

O primeiro, darche as grazas por todo. Pasei un estupendo día en Ourense que sempre hei lembrar (e que espero repetir). A documentación que me diches xa sabes que para min é moi importante e que a hei gardar con todo o cariño. As que para min teñen un maior valor simbólico son as de Leuter (que sei que era un dos que ían as tertulias con Risco, creo que no Miño), a do pai de Ben-cho-shey e a de Otero Pedrayo. A do pai de Ben-cho-shey púxena a carón do fillo (no medio dunha biografía que teño de Ben-cho-shey, que lle fixo Xesús Alonso Montero. Teño que confesar que esa biografía de Ben-cho-shey 'sóubome a pouco', para min é unha pena que non conte máis cousas sobre a súa vida). A que máis me gustou e, en certo sentido, me emociona, é a de Otero Pedrayo, porque el é para min unha das persoas que máis admiro.

Lin o conto que me pasaches ('O voo da anduriña'). Está ben, aínda que a min non me soen gustar moito os contos 'con enigma' dende o principio pois neses casos dáme a impresión de que 'a construción' da historia ten máis importancia que a propia historia (esta é, evidentemente, unha impresión miña). No teu libro Escritos en do menor hai moitas historias que consiguen chegarme moi adentro (que para min son unha especie de contos ou de 'bocetos de contos').

Merquei o libro (con DVD) sobre os Carrilanos, e xa vin que saes con Manolo Deus. É un documental moi bo, gustoume moito.

O outro día merquei a biografía que fixo Otero Pedrayo sobre Cuevillas. Aparece unha foto da casa de Cuevillas, e, polo que comenta no pé da foto, a casa debe ser, das dúas que me indicaras, a que está á esquerda (a que é máis estreita). Tamén merquei unha escolma con artigos de Cuevillas. Gocei moito dos seus artigos: polo que conta, por como o conta, e polo seu riquísimo vocabulario.

Respecto á novela (sobre o galeguismo na posguerra), agora mesmo estou a deixar que toda a información que teño vaia pousando. O que si me dei conta é que ese é un fío do que tiras ... e tiras ... e non acaba. Iso é algo bo, pois un aprende moitas cousas interesantes e enriquecedoras, pero, no que respecta a escribir unha novela, penso que é perigoso pois pode levar á dispersión e a que a cousa non dea rematado. Así que vou deixar un tempiño (non moito) para que a cousa, 'os fíos', vaian 'recompoñéndose', de maneira que queden os que consigan 'transmitir' máis ao lector.

Coméntoche un exempliño dos moitos fíos/relacións que van 'nacendo' e que se van cruzando. Cando lle botei unha ollada ao número especial da RAG (o que me diches o outro día) que fala da visita de Niceto Alcalá-Zamora á Coruña para a inauguración do momumento a Curros, eu, nese momento, era a primeira noticia que tiña sobre o tema (sobre esa inauguración). Un pouco despois comecei a reler a biografía de Carlos Casares sobre Otero Pedrayo. Esa biografía ten unha introdución de Marino Dónega e, nesa introdución, Dónega comenta que coñeceu a Otero Pedrayo xustamente na inauguración dese monumento a Curros Enríquez. Este 'fío' non é ninguna historia en si, pero o que me chama a atención é que me vou enterando dalgunhas cousas (como a inauguración) por diferentes camiños (e case simultáneos): un, o número da RAG que de diches ti; e o outro, a introdución a esa biografía de Otero Pedrayo.

Déixote por hoxe, Víctor. Recordo que a operación de cataratas tíñala o día 11. Espero que todo fose moi ben e que xa esteas ben de todo e con moitas enerxías para gozar de 'Auria'.

Unha forte aperta,
Daniel

Otero Pedrayo na homenaxe a Lamas Carvajal

¿Que lle ocurriu a Otero Pedrayo nos actos adicados á lembranza de Lamas Carvajal?

Encontrei esa pregunta no libro Un epistolario de Ramón Piñeiro, nunha carta datada en Lugo o 17 de novembro de 1949. Pero a resposta non estaba nese libro. Foi na biografía que Carlos Casares escribiu sobre Otero Pedrayo onde a encontrei, xustamente na páxina 177, onde di:

En novembro de 1949 cúmplense cen anos do nacemento de Valentín Lamas Carvajal e a cidade de Ourense disponse a rendirlle oficialmente homenaxe. Con tal motivo, o Concello programa un ciclo de conferencias, no que invita a participar a Otero, e a inauguración dun monumento ao popular poeta e periodista ourensán. O día 11 pola mañá celébrase un acto solemne no Teatro Avenida, ao que asisten as autoridades provinciais e locais baixo a presidencia do gobernador civil. Otero pronuncia o discurso da velada en castelán e del di que “a Lamas Carvajal no puede recordársele solo, hay que poner a su lado, formando el cortejo de los iluminados, a Nicomedes Pastor Díaz, a Pondal, a Rosalía, a Curros …”, segundo transcribe o diario local, que por razóns obvias omite na lista o nome de Castelao, que Otero incluira no cortexo citado. Ao gobernador non lle gusta a alusión ao exdeputado e político galego exiliado e hai algún momento de tensión, que non transcende apenas máis alá do círculo de persoas próximas a el.

Pedrayo sabía que citar a Castelao naquel acto era unha provocación. ¿Por que o fixo? ¿Había algunha razón especial? De novo, para atopar a resposta tiven que viaxar a outro libro. N’Os anos escuros, na páxina 50, Xosé Luis Franco Grande dinos:

Naturalmente, as súas referencias a Castelao [as de Ramón Otero Pedrayo] eran continuas. Pero don Ramón nunca nos facilitou datos moi concretos relativos á vida de Castelao. A súa referencia a Daniel era dun misticismo total. E este misticismo envolvía a conversa e non precisaba referirse a feito ningún. Non deixa de ser curiosa esta actitude de don Ramón, que por aqueles anos non pronunciaba unha soa conferencia na que non aludise a Castelao. Lembro que nunha ocasión, por estes anos, Méndez Ferrín dixérame, ao rexistrar este feito, que don Ramón fixera a promesa de que, sempre que interviñese nun acto público, falaría de Castelao. O certo é que así se producía sempre don Ramón, dicindo sempre que el non era máis que unha ponte entre Castelao e a nova mocidade.

O libro de Franco Grande é (en certa maneira) outra cara do prisma. Quero dicir que me permitiu achegarme a Ramón Piñeiro dende o punto de vista das vivencias dos rapaces que chegaban a Santiago por aqueles primeiros 50. Das cualidades de Otero Pedrayo que admiro (e son moitas) cítovos dúas: fidelidade (neste caso a Castelao, o irmán ausente) e valentía (porque Pedrayo era consciente de que citar a Castelao naquel contexto era unha provocación e podía ter consecuencias para el).
Carlos Casares continúa o relato do que pasou aquel 11 de novembro de 1949:

Pola tarde ten lugar a inauguración do grupo escultórico realizado por Failde no xardín do Posío. Presiden novamente as autoridades e entre os asistentes hai agora certa profusión de camisas azuis. Otero, pese a todo, fala en galego e pronuncia entre outras as seguintes palabras:

"Lamas amou este xardín como amou a língua galega, língua noble na que o rei Sabio cantou á Nosa Señora. Moitas cousas, aínda as máis sólidamente afincadas, pasan e desaparecen co tempo; pero a poesía galega vive e perdura ao traverso dos vates que lle diron valor universal á lírica da nosa terra".

O discurso en galego, a alusión ás cousas solidamente afincadas que pasan e desaparecen, engadidos ao incidente da mañá, provocaron a irritación de algúns dos elementos presentes. Cando as palabras de Otero chegaban ao final, o gobernador civil, visiblemente molesto, enviou un emisario ao director da banda de música para que interpretasen o “Cara al sol”. As autoridades e algunhas persoas ergueron ostentosamente o brazo, pero a actitude valente e digna de Otero, que escoitou o himno en silencio e cos brazos caídos, foi imitada pola maioría dos asistentes, que ao finalizar o rodearon e acompañaron hasta a súa casa da rúa da Paz.

De novo somos testemuñas da súa valentía, unha valentía que, na situación descrita (o ano 49 e en presencia das autoridades e dos falanxistas) destaca fondamente. Pero había algo que me chamou a atención … ¿Por que Pedrayo falou pola mañá en castelán e pola tarde en galego? ¿Había algunha razón? Foi (de novo) noutro libro (outra peza dun crebacabezas que eu ía construíndo pouco a pouco mentres lía a documentación) onde encontrei a resposta. En Oteriana, na páxina 71, Alonso Montero, referíndose ao que pasou ese día na homenaxe a Lamas Carvajal, dinos:

Nesa “crónica” [refírese Alonso Montero a un artigo que publicara anteriormente sobre Pedrayo] non maticei que don Ramón, no discurso da mañá, representaba, en ausencia do presidente, Manuel Casás, á Real Academia Galega, razón pola cal falou en castelán, daquela a língua interna e externa da Academia, especialmente nas intervencións do señor Casás … Xa publicado o meu artigo, Victoria Álvarez Ruiz de Ojeda pon nas miñas mans un documento (en fotocopia) moi valioso para interpretar correctamente os dous discursos do 11 de novembro de 1949: unha carta de don Ramón a don manuel Casás, escrita dous días despois dos sucesos, na que lle explica o seu comportamento idiomático. Na carta acláralle que utilizou a língua galega só no discurso da tarde, discurso –precisa- no que xa non representaba á Academia, xa só se representaba –con tódalas consecuencias- a si mesmo.

Como puidestes comprobar no post de hoxe, foi a través de diferentes e variadas lecturas como fun encaixando as pezas para comprender mellor cousas da nosa historia que, penso, nunca deberiameos esquecer.
Detrás desa homenaxe a Lamas Carvajal aquel 11 de novembro, hai fidelidade a Castelao e hai, sobre todo, unha gran valentía para defender o noso idioma nunha situación tremendamente difícil.
Detrás desa homenaxe, detrás dese acto de valentía, está Ramón Otero Pedrayo, unha figura cunhas cualidades humanas realmente excepcionais.

Novoneyra

Parada de Moreda, Courel, 19 de xaneiro de 1930 - Santiago de Compostela, outubro de 1999


Estes días teño no meu poder un libro interesante. Trátase dun libro de poemas galegos inéditos que é, ó meu ver, o máis interesante libro que se escribiu en galego nos tempos derradeiros. Non se asemella á poesía usual. Canto máis se le, máis bonito resulta. Gustarache moito pola súa extraordinaria sobriedade. Chámase Os eidos. O autor é o poeta Novoneyra. Recolle con maravillosa sinxeleza a vida e mais o ambiente do Caurel. Inantes de llo devolver, mandareicho a ti para que o coñezas. Tamén nel se utiliza o espléndido vocabulario do Caurel, que agora, con Fole e con Novoneyra, entrará de cheo na literatura galega. Este inclúe un “Glosario” de voces que é moi interesante.

Iso era o que lle dicía Ramón Piñeiro a Del Riego o 21 de marzo de 1953 (páxina 77 de Un epistolario de Ramón Piñeiro).
Nese epistolario hai máis referencias a Novoneyra, algunhas, cheas de dozura e encanto, coma esta, dunha carta datada en Compostela o 7 de xaneiro de 1954:

O Novoneyra ándalles lendo polas noites Os vellos non deben de namorarse ós paisanos do Caurel. Di que a quen máis impresiona é ás mozas novas e mais ás vellas. Mentres que elas fían, el vai lendo, pero chega un intre en que deixan de fiar e quedan emotivamente présas na lectura. Despois contan contos de pantasmas e aparecidos, que é o premio que recolle Novoneyra. Está encantado con Castelao, a quen non coñecía.

Cópiovos outra máis (dámos un salto ata o 30 de decembro de 1968) na que se fala dos comezos de Novoneyra na literatura infantil (e tamén do xurdimento da literatura infantil en galego):

O libro de Casares quedou marabillosamente ben. Comeza a xurdir unha literatura infantil en galego. ¡Cousa curiosa! Días pasados recibín uns poemas de Novoneyra e dime que ten escritos dez contos infantís. Como ves, semella que sonou a hora da nosa literatura para nenos.

Na documentación que lin para contar a vida de Ramón Piñeiro, encontreime con máis referencias a Novoneyra. Na páxina 84 de Os anos escuros, Xosé Luis Franco Grande fálanos dun ciclo de conferencias que decidiron organizar os rapaces que pasaban pola mesa de braseiro de Xelmírez 15, 4º. Foi no inverno de 1957 e o título dese ciblo foi “Homenaje a la poesía gallega”, e a finalidade era poñer de manifesto que había unha poesía galega que se iniciaba nos tempos medievais e que chegaba aos xoves poetas das Festas Minervais [unhas festas nas que se premiaban obras literarias e que daquela se celebraban na Universidade de Santiago].
Foi Novoneyra quen abriu ese ciclo de conferencias, e abriuno con estas palabras:

“Miñas donas e meus señores”

Como nos conta Franco Grande (na páxina 87 de Os anos escuros):

Nin nós mesmos podiamos concibir que se puidese falar galego en público. Río Barja e mais eu encollémonos nos nosos asentos. Aquilo era unha bomba. Pero a forte personalidade de Novoneyra dominou o ambiente. Recitou con mestría os poetas dos Cancioneiros, dicía os seus poemas como se fosen propios, tanto que os poemas de Torneol ou de Bernal de Bonaval semellaban dos nosos días e, en poucos minutos, aceptabamos como natural o seu parladoiro galego. Isto ocorría o día 22 de febreiro de 1957.

(Esta é a pequena homenaxe que lle quería facer a Uxío Novoneyra, ao que se lle dedica o día das Letras do vindeiro ano. Novoneyra demostrou valentía e compromiso, e sobre todo demostrou un grande amor por Galicia e por esta enorme riqueza que é o noso idioma.
Mañá heivos falar dunha persoa que tamén ten unhas cualidades excepcionais, realmente excepcionais: Ramón Otero Pedrayo).