Otero Pedrayo na homenaxe a Lamas Carvajal

¿Que lle ocurriu a Otero Pedrayo nos actos adicados á lembranza de Lamas Carvajal?

Encontrei esa pregunta no libro Un epistolario de Ramón Piñeiro, nunha carta datada en Lugo o 17 de novembro de 1949. Pero a resposta non estaba nese libro. Foi na biografía que Carlos Casares escribiu sobre Otero Pedrayo onde a encontrei, xustamente na páxina 177, onde di:

En novembro de 1949 cúmplense cen anos do nacemento de Valentín Lamas Carvajal e a cidade de Ourense disponse a rendirlle oficialmente homenaxe. Con tal motivo, o Concello programa un ciclo de conferencias, no que invita a participar a Otero, e a inauguración dun monumento ao popular poeta e periodista ourensán. O día 11 pola mañá celébrase un acto solemne no Teatro Avenida, ao que asisten as autoridades provinciais e locais baixo a presidencia do gobernador civil. Otero pronuncia o discurso da velada en castelán e del di que “a Lamas Carvajal no puede recordársele solo, hay que poner a su lado, formando el cortejo de los iluminados, a Nicomedes Pastor Díaz, a Pondal, a Rosalía, a Curros …”, segundo transcribe o diario local, que por razóns obvias omite na lista o nome de Castelao, que Otero incluira no cortexo citado. Ao gobernador non lle gusta a alusión ao exdeputado e político galego exiliado e hai algún momento de tensión, que non transcende apenas máis alá do círculo de persoas próximas a el.

Pedrayo sabía que citar a Castelao naquel acto era unha provocación. ¿Por que o fixo? ¿Había algunha razón especial? De novo, para atopar a resposta tiven que viaxar a outro libro. N’Os anos escuros, na páxina 50, Xosé Luis Franco Grande dinos:

Naturalmente, as súas referencias a Castelao [as de Ramón Otero Pedrayo] eran continuas. Pero don Ramón nunca nos facilitou datos moi concretos relativos á vida de Castelao. A súa referencia a Daniel era dun misticismo total. E este misticismo envolvía a conversa e non precisaba referirse a feito ningún. Non deixa de ser curiosa esta actitude de don Ramón, que por aqueles anos non pronunciaba unha soa conferencia na que non aludise a Castelao. Lembro que nunha ocasión, por estes anos, Méndez Ferrín dixérame, ao rexistrar este feito, que don Ramón fixera a promesa de que, sempre que interviñese nun acto público, falaría de Castelao. O certo é que así se producía sempre don Ramón, dicindo sempre que el non era máis que unha ponte entre Castelao e a nova mocidade.

O libro de Franco Grande é (en certa maneira) outra cara do prisma. Quero dicir que me permitiu achegarme a Ramón Piñeiro dende o punto de vista das vivencias dos rapaces que chegaban a Santiago por aqueles primeiros 50. Das cualidades de Otero Pedrayo que admiro (e son moitas) cítovos dúas: fidelidade (neste caso a Castelao, o irmán ausente) e valentía (porque Pedrayo era consciente de que citar a Castelao naquel contexto era unha provocación e podía ter consecuencias para el).
Carlos Casares continúa o relato do que pasou aquel 11 de novembro de 1949:

Pola tarde ten lugar a inauguración do grupo escultórico realizado por Failde no xardín do Posío. Presiden novamente as autoridades e entre os asistentes hai agora certa profusión de camisas azuis. Otero, pese a todo, fala en galego e pronuncia entre outras as seguintes palabras:

"Lamas amou este xardín como amou a língua galega, língua noble na que o rei Sabio cantou á Nosa Señora. Moitas cousas, aínda as máis sólidamente afincadas, pasan e desaparecen co tempo; pero a poesía galega vive e perdura ao traverso dos vates que lle diron valor universal á lírica da nosa terra".

O discurso en galego, a alusión ás cousas solidamente afincadas que pasan e desaparecen, engadidos ao incidente da mañá, provocaron a irritación de algúns dos elementos presentes. Cando as palabras de Otero chegaban ao final, o gobernador civil, visiblemente molesto, enviou un emisario ao director da banda de música para que interpretasen o “Cara al sol”. As autoridades e algunhas persoas ergueron ostentosamente o brazo, pero a actitude valente e digna de Otero, que escoitou o himno en silencio e cos brazos caídos, foi imitada pola maioría dos asistentes, que ao finalizar o rodearon e acompañaron hasta a súa casa da rúa da Paz.

De novo somos testemuñas da súa valentía, unha valentía que, na situación descrita (o ano 49 e en presencia das autoridades e dos falanxistas) destaca fondamente. Pero había algo que me chamou a atención … ¿Por que Pedrayo falou pola mañá en castelán e pola tarde en galego? ¿Había algunha razón? Foi (de novo) noutro libro (outra peza dun crebacabezas que eu ía construíndo pouco a pouco mentres lía a documentación) onde encontrei a resposta. En Oteriana, na páxina 71, Alonso Montero, referíndose ao que pasou ese día na homenaxe a Lamas Carvajal, dinos:

Nesa “crónica” [refírese Alonso Montero a un artigo que publicara anteriormente sobre Pedrayo] non maticei que don Ramón, no discurso da mañá, representaba, en ausencia do presidente, Manuel Casás, á Real Academia Galega, razón pola cal falou en castelán, daquela a língua interna e externa da Academia, especialmente nas intervencións do señor Casás … Xa publicado o meu artigo, Victoria Álvarez Ruiz de Ojeda pon nas miñas mans un documento (en fotocopia) moi valioso para interpretar correctamente os dous discursos do 11 de novembro de 1949: unha carta de don Ramón a don manuel Casás, escrita dous días despois dos sucesos, na que lle explica o seu comportamento idiomático. Na carta acláralle que utilizou a língua galega só no discurso da tarde, discurso –precisa- no que xa non representaba á Academia, xa só se representaba –con tódalas consecuencias- a si mesmo.

Como puidestes comprobar no post de hoxe, foi a través de diferentes e variadas lecturas como fun encaixando as pezas para comprender mellor cousas da nosa historia que, penso, nunca deberiameos esquecer.
Detrás desa homenaxe a Lamas Carvajal aquel 11 de novembro, hai fidelidade a Castelao e hai, sobre todo, unha gran valentía para defender o noso idioma nunha situación tremendamente difícil.
Detrás desa homenaxe, detrás dese acto de valentía, está Ramón Otero Pedrayo, unha figura cunhas cualidades humanas realmente excepcionais.