terça-feira, 24 de novembro de 2009

Comentario n'O café na trincheira

Os días ocultos ( Ed. Xerais, 2009 ) é o título dunha pequena novela de Daniel Ameixeiro. Lese con moito agrado e de corrido -eu fíxeno no tren Santiago-Vigo- e constitúe unha pequena e magnífica lección de historia de Galicia.
Quen o lea terá nese texto unha especie de retrato dun período e dunhas xentes que talvez se equivocaron, ou non fixeron o que se supoñía que tiñan que facer -eu cóntome entre os que supoñen iso- pero que estiveron aí cando poucos tiñan o valor e a coraxe de facelo.
Os días ocultos intentan retratar a atmosfera de posguerra no ambiente do galeguismo do momento. É unha novela escrita con moita simpatía e cariño por Ramón Piñeiro e Victor Campio, os dous protagonistas. So iso fai do libro unha circunstancia rara porque, como todo o mundo sabe, Piñeiro en particular esta fora do Panteón e non se merece comprensión algunha. Só ira e reprobación.
Ira e reprobación que, na maior parte dos casos, provén de xente sentada no seu sofá e que non ten nin idea xa non de en qué podía consistir a represión franquista senón outra cousa menor, pero talvez moralmente máis importante: o baleiro en torno a sí dos que intentaban facer algo.
Agora podemos saber exactamente o período que pasou Piñeiro no cárcere http://www.xornal.com/artigo/2009/11/20/cultura/liberdade-condicional-ramon-pineiro/2009112000161666570.html o que non podemos saber é canta xente lle dixo “non”, o reducido dos vimbios cos que intentou facer primeiro un cesto. Non hai que enganarse, nese período o medo era grande, e as persoas que estaban dispostas a xogarse o tipo ou a profesión eran máis que escasas.
A Xaime Illa Couto oínlle dicir un día de alguén que facía fachenda do seu nacionalismo, unha vez morto Franco, lonxe os perigos “!Quen o soubera ¡”.
Como todos sabemos, e meu pai repetía, “O falar non ten cancelas”.

Este texto é dun comentario que fixo Antón Baamonde sobre a novela Ramón Piñeiro. Os días ocultos no seu blog. Para min é unha enorme satisfacción, non soamente porque ilusiona cando o que un escribe chega de algunha maneira aos lectores, senón sobre todo porque esta novela fala dunha etapa moi difícil da historia de Galicia e na que houbo xente que se enfrontou a esas dificutaldes con moita intelixencia e cunha enorme valentía e xenerosidade.

segunda-feira, 5 de outubro de 2009

Un libro excelentemente escrito

Daniel Ameixeiro (O Grove, 1962), autor de obras dirixidas ao público infantil tan celebradas como Bonifacio foi a palacio ou Xan e Pericán, esta última finalista do Premio Merlín, fai agora a súa primeira incursión no mundo da novela sacando á luz Ramón Piñeiro. Os días ocultos, un libro excelentemente escrito no que, cunha prosa verdadeiramente ambiciosa, o autor vén demostrar a veracidade do aserto de que a ficción é un dos mellores camiños para viaxar, a través do tempo, á cerna da verdade. Profundo coñecedor da historia do galeguismo –e da historia de Galicia, en xeral-, Ameixeiro, que reside en Madrid, onde traballa como enxeñeiro de Telecomunicacións, é dono dunha voz extraordinariamente sólida, que ben pouco ten que ver co que hoxe prima nunha literatura ben distinta: na que non ten outro obxectivo que axudar a pasar o tempo, como se o tempo non correse xa, por si mesmo, o suficiente.

É esta unha novela, construída arredor da figura de Piñeiro, sobre as dificultades que entrañou, para os que coma el lle plantaron cara á máis negra das noites, abrirlle camiño á cultura galega fronte ao franquismo máis terrible. Nesta ficción que se move polo máis fértil dos territorios literarios –polo que busca a verdade no sentido máis alto do termo-, e a través de dúas voces, a do propio Ramón Piñeiro e a de Víctor Campio, o pasado regresa ata nós non coma se fose algo que contemplamos a través dunha estraña ventá, senón como unha sucesión de imaxes que se reflicten nun espello que, por moi literario que sexa, non deixa de ter raíces na nosa alma.

Esta é a crítica que fixo Ramón Loureiro da novela Ramón Piñeiro. Os días ocultos, e que apareceu o sábado 3 no suplemento Culturas de La Voz.
Despois de lela, pouco teño que dicir, simplemente manifestar a alegría, a emoción, en fin, tantas cousas. E, por suposto, tamén o agradecemento cara a toda esa xente que fixo tanto por Galicia en tempos tremendamente duros. Esta novela naceu xustamente dun sentimento de agradecemento e de admiración.

quinta-feira, 17 de setembro de 2009

Soñar Galicia

Dende a distancia que outorgan a idade e os recordos, dúas voces narran as súas experiencias nos escuros anos da posguerra. Dous homes lembran os seus medos, as súas arelas, os pequenos e grandes sucesos que, a pesar das dificultades, lles deron a forza e a ilusión para impulsar e participar, cada un ao seu xeito, nun proxecto de incerto futuro e certamente perigoso naquel presente: a construción do soño de Galicia.

Na primeira parte desta obra, titulada “Fendas na escuridade”, Ramón Piñeiro rememora fragmentos da súa biografía. Na segunda parte, “Nesta hora sen voz”, é o escritor ourensán
Víctor Campio Pereira quen tece as súas lembranzas. Coa intención de mostrar “o labor, realmente heroico”, que estes e outros coma eles levaron a cabo, o autor recopila as súas vivencias a partir de lecturas e de conversacións, de cartas, de entrevistas e testemuñas de primeira man, para reconstruílas logo de forma literaria, como discursos duns personaxes que saben do valor da memoria, e que nela procuran respostas ás incertezas non resoltas, aos detalles ínfimos que fican rexistrados, teiman en regresar e, se cadra, resumen dende sempre a vida enteira. Son instantáneas que, ao tempo que compoñen un retrato persoal, sobrio e afastado de tintes haxiográficos, reviven os acontecementos máis decisivos da historia política e cultural do galeguismo, esa historia que o tempo quere, ás veces, enfrontada e escindida.

Os testemuños dos dous protagonistas, enfiados coa caprichosa cronoloxía que ditan os recordos, conxugan as reflexións coas impresións ás que estes asocian, e así combinan a evocación de acontecementos históricos determinantes coas epifanías íntimas. As súas palabras e actos subliñan o valor do entusiasmo e da esperanza nunha época na que “todo estaba por facer, todo por inventar”, unha época na que a lingua se converteu no primeiro territorio de batalla e mais na primeira bandeira de conquista.

“Vostede como soña Galicia?”... Hai apenas cincuenta anos, baixo a ameaza, hoxe case impensable, da censura e a represión, moitas cousas sucedían por primeira vez en galego: unha voz poderosa a falar da primavera nun acto académico, un dicionario, un libro infantil, unha editorial, unha tradución de Heidegger que, polo empírico, confirmaría para a lingua prestixio cultural que se lle negaba, unha revista de estudantes que nacía nunha vila pequena, unha mesa camilla que era nave nodriza cara a tantas viaxes... Despois de pechar o libro, semella inevitable trazar comparacións do grao de entusiasmo e de esperanza que, na actualidade, contaxian os proxectos políticos, culturais, lingüísticos e mesmo megalíticos que para Galicia se propoñen. Convén, pois, non descoidar a resistencia: a ver se o que non mataron as carencias vai morrer agora de fartura.
AMEIXEIRO, Daniel, Os días ocultos, Ed. Xerais, Vigo, 2009, 11,54€

Déixovos aquí a primeira crítica da novela Ramón Piñeiro. Os días ocultos feita por DOLORES MARTÍNEZ TORRES e publicada co fermoso título de: Soñar Galicia. Do valor da memoria no suplemento Faro da Cultura do Faro de Vigo de hoxe.

A todo escritor lle ilusiona que falen da súa obra, que a coñezan, que opinen sobre ela, saber se aporta ou non aporta. A min, por suposto, tamén, e moito. Gustoume a crítica, e agradézoa de corazón, aínda que o certo é que botei en falta que a autora da crítica dese unha opinión sobre o valor literario da novela, nomeadamente sobre o estilo, moi arriscado e innovador, pois case non utilicei puntos, só comas, e intentei que toda a novela tivese o ritmo e a musicalidade da poesía. E outro factor importante a ter en conta no que se refire ao estilo é a 'arquitectura' dos capítulos (cómo se van enfiando as lembranzas) que tamén é complexa.
Dentro das miñas posibilidades e limitacións, intentei facelo o mellor posible. ¿Cal foi o resultado? ¿Malo, aceptable, bo, bastante bo, moi bo? Sinceramente, gustaríame que a crítica dixese algo ao respecto. Gustaríame que dixese algo que orientase aos lectores sobre o valor literario da novela, creo que esa é xustamente a función principal dos críticos.

Pero á parte diso, dicirvos que á alegría que sinto porque se fale da novela no Faro da Cultura (para min é un honor), engádese outra, e é que críticas coma esta poidan axudar a recoñecer o labor, realmente heroico, valente e xeneroso dos galeguistas en tempos tremendamente difíciles.
Creo (é a miña opinión) que dese labor dos galeguistas podemos aprender moito; penso que o seu esforzo xeneroso é unha mensaxe de esperanza e de ilusión que ten que servir para darnos forzas e para que sigamos avanzando, que aínda queda moito por facer.

segunda-feira, 24 de agosto de 2009

Fin de camiño

Cando (alá polo ano 2004) decidín escribir esta novela, a miña intención era mostrar o labor, realmente heroico, dos galeguistas durante os difíciles anos da posguerra. Como referentes tiña a Del Riego, a Ramón Piñeiro, a Otero Pedrayo. Houbo máis, por suposto, está claro que eles non foron os únicos protagonistas. Xaime Illa Couto e moita outra xente tamén foron fundamentais no labor recobrador que levou a cabo o galeguismo durante eses anos.

Máis adiante, no verán de 2005 e como comentei nun post anterior, unha bonita casualidade levoume a coñecer a Víctor Campio Pereira, que, cunha enorme xenerosidade, foime regalando moitas lembranzas sobre a súa andaina nos camiños do galeguismo. Esas lembranzas utiliceinas para escribir “Nesta hora sen voz”, a segunta parte da novela.

A primeira parte (“Fendas na escuridade”) conteina dende a voz de Ramón Piñeiro. Foron máis de dous anos, foron moitos os meses que dediquei (aínda que non de forma continua) a profundizar na súa vida, a intentar absorber as súas vivencias para poder darlles despois forma literaria.

Foi este un camiño bonito que estou moi contento de ter percorrido. Un camiño que (agora seino) ha seguir sempre comigo. Ramón Piñeiro é, e será sempre, un referente para min.

Aló polo mes de maio deste ano mandei varios exemplares da novela a xente achegada a Ramón Piñeiro. Unha desas persoas (que tivo unha relación moi estreita con Ramón Piñeiro) nunha carta que me enviou o 14 de xuño, dicía cousas que, teño que admitilo, me emocionaron. Por varias razóns. Unha desas razóns foron estas palabras:

“Penso no moito que lle tería emocionado a el a lectura deste libro. Pero iso xa non podemos vivilo, infelizmente. Aínda así, eu estou vendo o xesto que poría, entre tímido e avergoñado, sorrindo por debaixo do nariz (como dicía un amigo do noso grupo) e tratando de falar doutra cousa ...”

Outra das razóns era que, dalgunha maneira, con esa carta eu tiña a impresión de que estaba a fechar un círculo, aquel círculo que eu comezara alá polo ano 2004, cando naceu en min a ilusión de escribir esta novela. E así llo indiquei na carta de resposta. E tamén engadín:

“Pero aínda que ese ciclo xa se fechase, hai algo que sigue e seguirá sempre comigo (agora aínda con máis intensidade) e é a miña identificación cos galeguistas, un exemplo de xenerosidade, de intelixencia, de valentía e de bondade”.

Hoxe, con este post, dou por rematado este outro ‘círculo’ que foi o blog. Teño un sentimento contraditorio, é certo. Por unha parte gostaríame seguir porque a información que teño dá para moitos máis posts. Pero neste momento hai outras tarefas nas que me quero centrar e que van esixir de min moita dedicación, moita máis da que lle puiden dedicar ata o de agora. E despois veñen outros proxectos, outras fases.

Tan só me resta darvos as grazas de corazón a todos os que me acompañates neste fermoso camiño e mandarvos dende aquí unha forte aperta.

Proxectos, proxectos e máis proxectos

Piñeiro, entre outras moitas cousas, tiña entre mans facer o número especial de Ínsula, dedicado á cultura galega, e andaba escribindo cartas e máis cartas a uns e a outros, rosmándolle aos que se retrasaban, lembrando compromisos e urxindo a cadaquén para que entregase o seu traballo. Nese número especial, como en calquera outra cousa que emprendía, Piñeiro poñía todo o seu empeño, toda a súa tenacidade, todos os seus sentidos. Nas cartas que me mandaba a Monte de la Reina, cando facía a Milicia Universitaria, había sempre alusións ao número especial de Ínsula:

“Están a voltas co número de Ínsula, que xa está na imprenta. Coido que será un número espléndido.”

E, vinte días despois asegura que

“O número de Ínsula vai por bo camiño e xa debe de estar moi adiantado. Tamén o álbum de Maside, o libro de Pimentel e mais o de Guerra Da Cal estarán listos para o 25. As catro cousas xuntas forman unha boa colleita cultural.”

Pero, á par, Piñeiro facía o mesmo labor para que o tomo de homenaxe a Otero Pedrayo estivese a punto para serlle entregado ao homenaxeado en data non distante á súa xubilación. Cartas a Rof Carballo, a Carles Riba –que non contestou-, aos portugueses, a Nina Epton. E facer unha nota introdutoria, escribir o seu ensaio sobre don Ramón, pensar en novos académicos, comprometer votos ... Piñeiro non paraba.

O texto anterior está extraído das páxinas 133 e 134 do libro Os anos escuros, de X. L. Franco Grande. É un testemuño (unha pequena mostra) do labor de Ramón Piñeiro, un labor que desenvolvía en múltiples frontes, todas moi necesarias: escribir artigos, pasar textos a máquina (entre outros, o dicionario enciclopédico de Eladio Rodríguez, que foi copiando ficha a ficha, máis de 15000 cuartillas, 45673 entradas), buscar colaboracións, aguilloar á xente para que as presentase a tempo, e (sobre todo) ilusionalos para que non cesasen no traballo.
Porque Ramón Piñeiro sabía que a ilusión era fundamental para poder avanzar naquel tempo de tebras.
Na páxina 94 do libro A ilusión da esperanza, X. L. Franco Grande cóntanos máis cousas sobre Ramón Piñeiro:

Relación persoal con cada un de nós que seguía nas vacacións, nas que nunca faltaba a carta de Piñeiro, coa letra clara e firme, mesmo de pendolista, con noticias duns e doutros, con alusións aos proxectos en marcha e sempre querendo facernos chegar un optimismo tonificante. Un tiña a impresión de que toda Galicia estaba traballando ilusionada. E iso era o que el facía cando pasaba por unha e outra vila ou por esta ou por aquela cidade: visitar a uns e a outros, falar con todos e ver que podía facer cada quen, aguilloando e compromentendo á xente nun traballo que producía ilusión. Só tendo a fe que Piñeiro tiña, e tamén o entusiasmo e a enerxía que ten demostrado, foi posible en anos tan facareños levar a tanta xente, nova e vella, a ilusión da esperanza. Se a min me preguntasen o que mellor fixo Piñeiro –e preguntáronmo moitas veces-, ou que fixo de bo para Galicia, non o dubido un intre: cando máis falta facía, cando semellaba que non había horizonte ningún, deunos a ilusión da esperanza. Para moitos de nós iso foi o pan e o viño da nosa vida.

Hai frases (supoño que a vós tamén vos pasa) que nos conmoven con especial forza, que nos chegan máis adentro. Cópiovos (para lle dar remate a este post) a que a min máis me conmoveu e que (estou convencido) mostra un camiño que penso que deberiamos seguir para que a semente de tantos e tantos galeguistas siga a medrar e a dar froitos.

"Só tendo a fe que Piñeiro tiña, e tamén o entusiasmo e a enerxía que ten demostrado, foi posible en anos tan facareños levar a tanta xente, nova e vella, a ilusión da esperanza".

5 de marzo de 1958

Chegou o día sinalado. Algo raro semellaba ocorrer no vello edificio da Universidade. Un formigueiro de xente moza subía para o Paraninfo. E ao pouco tempo había máis xente apiñocada fóra ca dentro. A chegada de don Ramón foi saudada cunha forte ovación, cos presentes postos en pé. Abelardo Moralejo, o decano de Filosofía e Letras –emocionado como nunca o vimos, que non era home de emocións-, leu unhas fermosas liñas non só en gabanza de don Ramón (sinto –dixo- non poder eu dicir del eu cousas tan fermosas coma as que ten dito de min, sen eu as merecer), senón tamén laiándose da fatalidade da xubilación, de que nada se puidera facer para que don Ramón continuase na súa cátedra ...

Don Ramón, despois das palabras de Moralejo, ergueuse para pronunciar o seu discurso de despedida. Fíxoo en galego, porque –dixo- así mo pediu unha alumna. Era a primeira vez que eu oíra falar galego nun acto académico. Dixo que ía falar das ruínas, do conepto xeográfico das ruínas, que fora o tema do seu discurso na apertura do curso académico de 1950. Pero non ben empezara o seu discurso, dixo que non tiña sentido facelo, que diante daquela inmensa mocidade só podía falar da primavera. Deu unha viraxe total ao seu discurso e pronunciou unha fermosa peza oratoria, que foi un canto á mocidade, para rematar laudando a todos con versos de Pondal: “Boandanza, saúde, /raza de Breogán”.

Fora mesmo electrizante o acto. A poderosa voz de don Ramón electrizáranos a todos. E saímos de alí verdadeiramente mallados. Houbo persoas moi coñecidas, que penso que non debo nomear aquí, que bagullaban a fío. Nunca estivo tan claro para min que Galicia podía espertar. O acto non tiña precedentes, nin polo lugar –un acto académico-, nin polo tempo no que ocorría –1958- dende o inicio da guerra civil. Só Otero Pedrayo, na Galicia de entón, podía conseguir algo semellante.

Axiña se correu a noticia de que un certo profesor da Facultade de Farmacia, foráneo, dixera que estivo a piques de erguerse e largarse, ao ver que don Ramón se expresaba en galego. Pero todos estabamos de acordo que isto dicíao despois do acto, que nin el nin ninguén tería a ousadía de facelo realmente. Porque naquel acto só existía don Ramón. E Galicia. E a foula, a inmensa foula estudiantil que estaba con el. Xa pola tarde, na casa de García-Sabell, comentabámoslle a noticia. E Domingo aseguronos que tal tolería non a tería cometido ninguén: “Eu sería o primeiro que me botaría a S.”. Asegurounos que el tamén estaba mallado, que non podía facer nada, que a intensa emoción do acto o deixara abraiado e imposibilitado para aquel día.

O texto anterior está extraído das páxinas 127 a 129 do libro Os anos escuros, de Xosé Luis Franco Grande. Creo que sobran as palabras. Tan só repetir, como remate para o post, o que di Franco Grande, pois penso que transmite moi ben a importancia da figura de Otero Pedrayo, que é, e sempre será un dos nosos grandes referentes, que sempre será exemplo, guía, camiño, luz.

Déixovos coas palabras de Franco Grande:

Nunca estivo tan claro para min que Galicia podía espertar. O acto non tiña precedentes, nin polo lugar –un acto académico-, nin polo tempo no que ocorría –1958- dende o inicio da guerra civil. Só Otero Pedrayo, na Galicia de entón, podía conseguir algo semellante.

O señor da casa grande de Cima de Vila

Otero Pedrayo, nas tertulias, era algo sorprendente. Un sabio. Falaba el e todos calabamos. Era, ademais, un cabaleiro. Moi asequible, sempre buscando o saúdo pola rúa. Recordo varias anécdotas. Unha vez no cine Avenida había unha homenaxe a Curros Enríquez. El era o presidente e ocupaba o centro da mesa presidencial. O público era urbanita, da cidade, con traxe e garavata. Pero mira por onde, perdeuse por alí un paisano da aldea, coa súa roupa de pana e os seus xeitos labregos. (Daquela a sociedade era moi clasista. Cada ovella coa súa parella). O pobre labrego andaba a buscar arranxo para sentar nalgún sitio, pero non se axeitaba moi ben entre tanto señorito engaravetado. Otero Pedrayo, desde a presidencia, viuno, ergueuse, dirixiuse a el, botoulle a man polo lombo e axudoulle a buscar sitio nunha butaca. Isto vino eu. Penso que os demáis nin se fixaron.

Acábovos de copiar un anaco dunha mensaxe que me enviou Víctor Campio o 21 de setembro de 2005. Fala de Otero Pedrayo e do seu profundo humanismo. Un humanismo que é imprescindible coñecer para achegarnos á figura de Otero Pedrayo, para comprendelo a el e para comprender o que fixo por Galicia. Neste post comento que entre as cousas que Víctor Campio me deu cando lle fixen aquela primeira visita, a que tiña un maior valor emocional para min é o díptico coa oración fúnebre, lida polo franciscán padre Xosé Isorna no funeral (‘corpore insepulto’) por don Ramón Otero Pedrayo. Nese díptico dise:

“Toda persoa que ama, neste mundo, ao home e á terra, escomenza, nese intre, a facer o niño da súa vindeira gloria. DON RAMÓN, aquí, na terra, gañou dous ceos, e ganounos a pulso, á retesía, á forza de amor e con ardimento de heroica xenerosidade, de xentil cabaleirosidade.
O primeiro é o ceo dos corazóns de todos os galegos. Alí, neles, entrou pola porta da simpatía e pola virtude da sabidencia, da magnimidade, da ledicia na conversa, e tamén polo feito de querer ben a todos, de esquecer e perdoar aos envexosos –que inimigos nunca tivo-; procurando en troques falar sempre ben de todos e nunca mal de ninguén, de ser o home sempre disposto a dicir SI para toda empresa “boa e xenerosa” a favor de calquera galego. Acertou DON RAMÓN a vivir moi por enriba da política caciquil, egoísta e raposeira, e tamén a deixar de lado aos sectarismos propios dos fanáticos e dos neófitos que estrean ideoloxías alienantes que acaban sempre emprobecendo ao home e esnaquizando aos pobos”.

Noutra mensaxe, Víctor Campio ségueme a contar cousas sobre Otero Pedrayo:

Todo o que eu che poida dicir, non son máis que pequenas anécdotas que nada teñen que ver coa súa importante vida político-literaria. Pero é que eu, daquela, era un rapaz (soñeiro e poeta) que non atinguía ese difícil mundo da represión franquista. Eu "compoñía" pero non "analisaba".

Otero Pedrayo era un cabaleiro. Un nobre fidalgo nacido en Ourense e oriúndo de Trasalba, na terra dos Chaos de Amoeiro. Vivía entre Trasalba, Ourense e Santiago. En Trasalba eu visiteino unha soa vez con máis membros de "Xente Nova". Recibiunos como a familiares seus. Convidounos a un licor feito pola súa muller e recordo (moi vagamente) que nos falara, entre outras moitas cousas, da Pardo Bazán, que el coñecera de rapaz. Fixéranos un retrato dela, muller de carnes abundantes, coa súa papada (recordo esa palabra) e non sei cantas cousas máis. Pola anoitecida levounos á solaina do pazo para vermos as estrelas e deunos unha magnífica lección sobre o firmamento.

Coincidín con el algunhas veces no coche de liña, camiño de Compostela. En Lalín o coche paraba un cuarto de hora e tomabamos café nun bar. Nunca me deixou pagar, sempre se adiantaba el, aínda que eu me esforzaba por ter o honor de lle pagar alomenos algunha vez un café a tan gran señor. Pero quedeime con esa "espiña".

En Ourense, nas tertulias, vino moi pouco. El non era amigo de tertulias. (Risco, si), Polas mañáns xuntábase no bar do café Miño con Ferro Couselo, Leuter (un gran galeguista), José González Paz (Pepe do Fernando) e algúns máis, todos da súa idade.
Vivía na rúa da Paz, nun edificio no que tamén vivía Risco. En fronte vivía o Xocas (Xaquín Lorenzo) e a uns corenta ou cincueta metros, Cuevillas. Catro pesos pesados da xeración NÓS en tan curto espazo. E iso porque Blanco Amor se marchara para as Américas, senón serían cinco, xa que tamén vivía na mesma rúa.
En Santiago reuníase na sobremesa, no café Savoy, con algúns estudantes.

Cando cumpriu oitenta anos, en 1968 (creo) fixéronlle unha homenaxe en Santiago cunha misa na catedral e comida despois. Eu só asistín á misa. Predicou o meu amigo e crego Abelardo Santorum, un gran poeta e orador, que morreu sen deixar case que nada publicado.
Na comida, segundo me contou o meu amigo Augusto Valencia, seica dixo: "Case que me avergoño de ter vivido xa tanto".

Facíalles prólogos e recensións gabanciosas a tódolos que escribían en galego e llo pidían. Alguén criticouno por iso, dicindo que non tiña sentido crítico. O que non tiña era capacidade para deixar sen prólogo ou sen comentario a calquera mozo que llo pidise. Era así de bo e de xeneroso. O mesmo que Cuevillas e Ben-Cho-Shey.

Unha anécdota (que a el lle fixo moita graza): Resulta que o Orfeón invitárao a dar unha conferencia na festa de santa Cecilia. El non se negou. Nunca se negaba a falar. O Dorzán, corresponsal do "Pueblo Gallego", chamouno por teléfono para preguntarlle de que ía a conferencia. El explicoullo. Pero resulta que a última hora sentiuse indisposto e non puido dar a conferencia. Foi sustituído por outro. Pero o Dorzán, que tiña que mandar a conferencia polo coche de líña, xa a mandara. Así que ó día seguinte, no "Pueblo Gallego" saiu, con pelos e sinais, unha conferencia que Otero Pedrayo dera no Orfeón sen dala. Moito se riu. Dicía "Foi a mellor conferencia que din na miña vida".

Falábavos antes do profundo humanismo de Otero Pedrayo, e tamén vos falaba do díptico que me regalou Víctor Campio, un díptico que para min ten moito valor.
Remato este post recordando algunhas palabras dese díptico, que describen moi ben as enormes cualidades humanas de don Ramón:

“ ... e tamén polo feito de querer ben a todos, de esquecer e perdoar aos envexosos –que inimigos nunca tivo-; procurando en troques falar sempre ben de todos e nunca mal de ninguén, de ser o home sempre disposto a dicir SI para toda empresa “boa e xenerosa” a favor de calquera galego”.